Σημασία καταπολέμησης/καταδίκης των συλληφθέντων διακινητών παράνομων μεταναστών εκτός ελληνικών χωρικών υδάτων

 

Στο ζήτημα της παράνομης μετανάστευσης και διαχείρισης συνόρων που ταλανίζει την ΕΕ σε μόνιμη βάση από το 1990 και μετά, κομβικό κεφάλαιο συνιστά αδιαμφισβήτητα η καταπολέμηση των οργανωμένων δικτύων παράνομης διακίνησης μεταναστών, που συνίσταται στον εντοπισμό, τη σύλληψη, εξάρθρωση και καταδίκη των μελών αυτών των δικτύων, είτε βρίσκονται ψηλά στην ιεραρχία (βαρώνοι), είτε είναι απλά μέλη τους.

Σε όλα τα fora (ευρωπαϊκά και διεθνή) έχει δοθεί ιδιαίτερη βαρύτητα/επικέντρωση στο σκοπό αυτό, με νομικά, επιχειρησιακά, διπλωματικά κι άλλα εργαλεία.

Σ’ επίπεδο ΕΕ, έχουν καταρχήν εγκριθεί πολιτικοί στόχοι/κατευθύνσεις στις συναντήσεις των Ευρωπαϊκών Συμβουλίων (Συνόδων Κορυφής Αρχηγών Κρατών/ Κυβερνήσεων), όπως αυτά περιγράφονται/αναλύονται με σαφήνεια και στο βιβλίο μου που εκδόθηκε το 2026, από τις Εκδόσεις Ινφογνώμων, με τίτλο: «Μετανάστευση και διαχείριση συνόρων: Ευρωπαϊκές πολιτικές στρατηγικές και επιχειρησιακή συνεργασία – Α’ Τόμος, συγκεκριμένα:

• Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Δουβλίνου (13-14/12/1996)

«Απόφαση δημιουργίας Ομάδας Υψηλού Επιπέδου για το οργανωμένο έγκλημα, κατάρτισης συνολικού σχεδίου δράσης με συγκεκριμένες συστάσεις και ρεαλιστικό χρονοδιάγραμμα εκτέλεσης του έργου καταπολέμησης του οργανωμένου εγκλήματος σ’ όλες τις πτυχές του…»

• Έκτακτο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Τάμπερε (15-16/10/1999)

«…Στόχος κοινής πολιτικής για άσυλο, θεωρήσεις και μετανάστευση:…αυστηρές κυρώσεις σε διακινητές παράνομων μεταναστών. Οι αστυνομικές υπηρεσίες κι οι υπηρεσίες επιβολής του νόμου να μην επιτρέπουν σ’ εγκληματίες ν’ αποφεύγουν τη σύλληψη και τιμωρία, περνώντας ένα εθνικό σύνορο…

Αυξημένη συνεργασία κατά του εγκλήματος με δημιουργία κοινών ομάδων έρευνας σε διασυνοριακές περιοχές κυρίως για την καταπολέμηση διακίνησης ναρκωτικών, ανθρώπων και της τρομοκρατίας, επιχειρησιακής ομάδας δράσης Αρχηγών Ευρωπαϊκών Αστυνομιών, πολυεθνικής Ευρωπαικής ομάδας εθνικών εισαγγελέων, δικαστών/ αστυνομικών (Eurojust) κι Ευρωπαικής Αστυνομικής Ακαδημίας…

Συνεργασία υπηρεσιών επιβολής του νόμου της ΕΕ με χώρες προέλευσης/διέλευσης για να παύσει η είσοδος στην ΕΕ παράνομων μεταναστών…»

• Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Βρυξελλών (24-25/10/2013)

«…Αναγκαιότητα εντατικοποίησης καταπολέμησης της παράνομης διακίνησης/εμπορίας ανθρώπων στο έδαφος Κρατών – Μελών ΕΕ και στις χώρες καταγωγής/διέλευσης…»

• Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Βρυξελλών (26-27/06/2014)

«…Αποφασιστικότερη αντιμετώπιση παράνομης διακίνησης/εμπορίας ανθρώπων, μ’ έμφαση στις χώρες και οδούς προτεραιότητας»

• Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Βρυξελλών (25-26/06/2015)

«…Εξεύρεση νέων τρόπων αντιμετώπισης διακινητών ανθρώπων και εντατικοποίηση συνεργασίας με χώρες καταγωγής/προέλευσης…

…Ενίσχυση συνολικής συνεργασίας με χώρες καταγωγής/διέλευσης γι’ αναχαίτιση ροών παράνομων μεταναστών κι αντιμετώπιση των βαθύτερων αιτίων μετανάστευσης, ώστε να εξαρθρωθούν τα δίκτυα διακίνησης ανθρώπων…»

• Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Βρυξελλών (18-19/02/2016)

«…Πλήρης/ταχεία εφαρμογή Σχεδίου δράσης ΕΕ – Τουρκίας, ως προτεραιότητα αναχαίτισης των μεταναστευτικών ροών και καταπολέμησης των δικτύων διακινητών/λαθρεμπόρων…

• Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Βρυξελλών (17-18/03/2016)

«…Η καταπολέμηση των παράνομων διακινητών με κάθε πρόσφορο μέσο παραμένει ζωτική…»

• Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Βρυξελλών (28/06/2016)

«…Οι ροές οικονομικών μεταναστών πρέπει να μειωθούν, για να σωθούν ζωές και να σπάσει το επιχειρηματικό μοντέλο των παράνομων διακινητών…»

• Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Βρυξελλών (22-23/06/2017)

«…Η εξάρθρωση των επιχειρηματικών μοντέλων διακινητών/εμπόρων ανθρώπων παραμένει βασικός στόχος, μέσω καλύτερου ελέγχου των αγοραπωλησιών εξοπλισμού που χρησιμοποιούν…»

• Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Βρυξελλών (18/10/2018)

«…Η καταπολέμηση δικτύων διακίνησης ανθρώπων πρέπει να ενισχυθεί. Η συνεργασία με τρίτες χώρες για τη διερεύνηση, σύλληψη/δίωξη διακινητών κι εμπόρων ανθρώπων πρέπει να ενταθεί για ν’ αποτρέπονται οι άνθρωποι να ξεκινούν επικίνδυνα ταξίδια…»

• Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Βρυξελλών (27/06/2024)

«…Θα παταχθούν τα κυκλώματα παράνομων διακινητών και θα εξαρθρωθεί το επιχειρηματικό μοντέλο απάνθρωπων κερδοσκόπων…»

 

Εκτός από τους παραπάνω πολιτικούς στόχους/κατευθύνσεις που έχουν αποφασιστεί σε συναντήσεις Ευρωπαϊκών Συμβουλίων, λόγος για καταπολέμηση των οργανωμένων δικτύων παράνομης διακίνησης μεταναστών γίνεται και στα παρακάτω βασικά έγγραφα:

• Ανανεωμένο Σχέδιο Δράσης ΕΕ κατά της παράνομης διακίνησης μεταναστών (2021 – 2025)

Είναι το βασικότερο έγγραφο – Ανακοίνωση της Ευρωπαικής Επιτροπής [COM (2021) 591 final/29-09-2021], το οποίο θέτει ως στόχο τη διατάραξη των εγκληματικών επιχειρήσεων/δικτύων, την ενίσχυση συνεργασίας με χώρες προέλευσης/διέλευσης, την επιβολή κυρώσεων σε διακινητές, την πρόληψη εκμετάλλευσης και την υποστήριξη αρχών επιβολής του νόμου και της δικαιοσύνης. Υπογραμμίζει ότι πολλά δίκτυα είναι πολυεγκληματικά, συνδεδεμένα μ’ άλλες μορφές οργανωμένου εγκλήματος. Υλοποιεί/υποστηρίζει τους στόχους του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο (σε ισχύ από 12/06/2026), της Στρατηγικής Ασφάλειας της ΕΕ και της Στρατηγικής κατά του οργανωμένου εγκλήματος.

• Σχέδιο Δράσης ΕΕ κατά της Παράνομης Διακίνησης Μεταναστών (2015 – 2020)

Είναι το πρώτο ολοκληρωμένο σχέδιο [COM (2015) 285 final/27-05-2015], που είχε ως στόχο να μετατρέψει τα δίκτυα διακίνησης από επιχειρήσεις «χαμηλού κινδύνου – υψηλής απόδοσης» σε «υψηλού κινδύνου – χαμηλής απόδοσης», μ’ ενίσχυση αστυνομικής/δικαστικής απόκρισης, ανταλλαγή πληροφοριών, καθώς και πρόληψη/συνεργασία με τρίτες χώρες.

• Στρατηγική της ΕΕ για την αντιμετώπιση του οργανωμένου εγκλήματος (2021 – 2025)

Το έγγραφο αυτό [COM (2021) 170 final/14-04-2021], αναφέρει τη διακίνηση μεταναστών ως βασική δραστηριότητα εγκληματικών ομάδων και προαναγγέλλει την υιοθέτηση του ανανεωμένου σχεδίου δράσης για καταπολέμηση των δικτύων 2021 – 2025.

Ιδιαίτερη σημασία έχει να εξετάσει κάποιος τι συμβαίνει στην Ελλάδα με τους κυβερνήτες/χειριστές πλοίων σκαφών/λέμβων παράνομης διακίνησης μεταναστών, όταν συλληφθούν εκτός των ελληνικών χωρικών υδάτων.

Αναφορικά με τη δικαιοδοσία των ελληνικών ποινικών νόμων, σύμφωνα με το άρθρο 5 του Ποινικού Κώδικα σε ισχύ (Ν. 4619/2019) «Εγκλήματα που τελέστηκαν στην ημεδαπή»:

«Οι ελληνικοί ποινικοί νόμοι εφαρμόζονται σ’ όλες τις πράξεις που τελέστηκαν στο έδαφος της επικράτειας, ακόμη κι από αλλοδαπούς. Επίσης εφαρμόζονται και στις πράξεις συμμετοχής που τελέστηκαν στο έδαφος της ελληνικής επικράτειας, αν η κύρια πράξη, για την οποία δεν υπάρχει δικαιοδοσία ελληνικών ποινικών δικαστηρίων, είναι αξιόποινη και κατά τους ελληνικούς ποινικούς νόμους.

Πλοία ή αεροσκάφη ελληνικά θεωρούνται έδαφος της επικράτειας οπουδήποτε κι αν βρίσκονται, εκτός αν σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο υπόκεινται σε αλλοδαπό νόμο».

Επιπλέον, σύμφωνα με το άρθρο 8 του Ποινικού Κώδικα «Εγκλήματα στην αλλοδαπή που τιμωρούνται πάντοτε κατά τους ελληνικούς νόμους»

«Οι ελληνικοί ποινικοί νόμοι εφαρμόζονται σε ημεδαπούς & αλλοδαπούς, ανεξάρτητα από τους νόμους του τόπου τέλεσης, για τις εξής πράξεις που τελέστηκαν στην αλλοδαπή:

• εσχάτη προδοσία ή προδοσία της χώρας σε βάρος του ελληνικού κράτους
• εγκλήματα που αφορούν τη στρατιωτική υπηρεσία και την υποχρέωση στράτευσης στην Ελλάδα
• αξιόποινη πράξη που τέλεσαν ως υπάλληλοι του ελληνικού κράτους, ή οργάνου ή οργανισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης που έχει έδρα στην Ελλάδα
• πράξη που στρέφεται εναντίον ή απευθύνεται σε υπάλληλο του Ελληνικού Κράτους ή Έλληνα υπάλληλο οργάνου ή οργανισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κατά την άσκηση της υπηρεσίας τους ή σε σχέση με την άσκηση των καθηκόντων τους
• ψευδορκία σε διαδικασία που εκκρεμεί στις ελληνικές αρχές
• τρομοκρατικές πράξεις
• πειρατεία
• εγκλήματα για το νόμισμα
• παράνομη εμπορία ναρκωτικών
• εμπορία ανθρώπων
• κάθε άλλο έγκλημα, για το οποίο ειδικές διατάξεις ή διεθνείς συμβάσεις υπογραμμένες και επικυρωμένες από το Ελληνικό Κράτος, προβλέπουν εφαρμογή ελληνικών ποινικών νόμων.

Συνεπώς, δεδομένου ότι, σύμφωνα με το άρθρο 5 του Π.Κ. : «Οι ελληνικοί ποινικοί νόμοι εφαρμόζονται στις πράξεις που τελέστηκαν στο έδαφος της επικράτειας…» κι επειδή τα ελληνικά χωρικά ύδατα θεωρούνται εθνική επικράτεια, όταν πλοία/σκάφη/ λέμβοι μεταφοράς παράνομων μεταναστών/ατόμων που χρήζουν διεθνούς προστασίας ακινητοποιηθούν εκτός ελληνικών χωρικών υδάτων (πάνω από 12 ναυτικά μίλια σε Ιόνιο και πάνω από 6 ναυτικά μίλια στο υπόλοιπο θαλάσσιο πεδίο) κι επιβαίνουν σ’ αυτά διακινητές, αυτοί απαλλάσσονται από την ποινική δίωξη, λόγω μη εδαφικής δικαιοδοσίας των ελληνικών δικαστηρίων εκτός ελληνικών χωρικών υδάτων,  απελευθερώνονται από τις αρχές και, συχνά, επανενεργοποιούνται σε πλόες μεταφοράς παράνομων μεταναστών.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα απαλλαγής συλληφθέντων διακινητών αποτελούν:

• η αριθ. 2070/2017 Απόφαση του Αρείου Πάγου, για υπόθεση μεταφοράς 586 παράνομων μεταναστών από σκάφος που εντοπίστηκε 30 ν.μ. νότια της Κρήτης, με προορισμό την Ιταλία. Η Απόφαση ανέτρεψε την καταδίκη των παραπεφθέντων διακινητών διότι «η μεταφορά παράνομων μεταναστών εκτός Ελληνικών χωρικών υδάτων δεν υπάγεται στην ελληνική ποινική δικαιοδοσία»
• η υπόθεση του ναυαγίου ενός σκάφους ανοιχτά της Πύλου, τον Ιούνιο 2023, καθώς οι εννέα διακινητές που παραπέμφθηκαν στο Ποινικό δικαστήριο της Καλαμάτας αθωώθηκαν, καθώς το δικαστήριο δέχθηκε την ένσταση έλλειψης αρμοδιότητας κι ο Εισαγγελέας συμφώνησε επειδή οι πράξεις τελέστηκαν εκτός ελληνικής επικράτειας (εντός της ελληνικής ζώνης έρευνας – διάσωσης αλλά εκτός Ελληνικών χωρικών υδάτων). Έτσι οι κατηγορίες για διακίνηση, εγκληματική οργάνωση και πρόκληση ναυαγίου απορρίφθηκαν τελείως.

Παρόμοιες αποφάσεις έχουν εκδόσει κι άλλα δικαστήρια (Εφετεία) στην Ελλάδα, δηλώνοντας αναρμόδια για συλληφθέντες διακινητές σε σκάφη εκτός Ελληνικών χωρικών υδάτων.

 

Εξετάζοντας το φαινόμενο αυτό σε άλλα Κράτη – Μέλη ΕΕ, όπως η Ιταλία κι η Ισπανία, η κατάσταση διαφέρει ριζικά, καθώς οι δύο αυτές χώρες επιτυγχάνουν καταδίκη κυβερνητών/χειριστών πλοίων ή σκαφών μεταφοράς παρανόμων μεταναστών σε σκάφη που εντοπίζονται εκτός των χωρικών τους υδάτων:

• εφαρμόζοντας ευρύτερα τις διατάξεις του Πρωτοκόλλου του Παλέρμο και του εθνικού τους δικαίου
• ισχυριζόμενοι δικαιοδοσία βάσει αποτελεσματικού ελέγχου κατά τη σύλληψη (ότι δηλαδή τα σκάφη παρότι εκτός χωρικών υδάτων, κατευθύνονταν στην Ιταλία ή την Ισπανία).

Το Πρωτόκολλο κατά της Λαθραίας Διακίνησης Μεταναστών από Ξηρά, Θάλασσα και Αέρα (Palermo Protocol, 2000) είναι ένα από τα τρία Πρωτόκολλα που συμπληρώνουν τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών κατά του Διεθνικού Οργανωμένου Εγκλήματος (UNTOC) – 2000. Τόσο η Ελλάδα, όσο και η Ισπανία κι η Ιταλία έχουν κυρώσει κι εφαρμόζουν πλήρως τόσο τη Σύμβαση όσο και το υπόψη Πρωτόκολλο.

Σύμφωνα με το άρθρο 6 του Πρωτοκόλλου (Ποινικοποίηση):

«Κάθε Κ-Μ πρέπει να θεσπίσει ως ποινικά αδικήματα (σκόπιμα, για οικονομικό/άλλο υλικό όφελος): τη λαθραία διακίνηση μεταναστών, την παραγωγή/προμήθεια/κατοχή πλαστών ταξιδιωτικών εγγράφων για διευκόλυνση διακίνησης, την παράνομη παραμονή ατόμου σε Κράτος χωρίς απαραίτητα έγγραφα και να ποινικοποιηθούν: απόπειρα, συνέργεια, οργάνωση/διεύθυνση των ανωτέρω. Επιβαρυντικές περιστάσεις: κίνδυνος ζωής/ασφάλειας μεταναστών, απάνθρωπη εξευτελιστική μεταχείριση».

Κατά το άρθρο 7 του Πρωτοκόλλου (Συνεργασία):

«Τα Κράτη πρέπει να συνεργάζονται όσο το δυνατόν περισσότερο για πρόληψη/ καταστολή διακίνησης στη θάλασσα, σύμφωνα με το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS)»

Σύμφωνα με το άρθρο 8 του Πρωτοκόλλου (Μέτρα κατά λαθραίας διακίνησης μεταναστών στη θάλασσα):

«…Σε πλοίο χωρίς σημαία επιτρέπεται άμεση επιβίβαση & έρευνα…», ενώ κατά το άρθρο 9 του Πρωτοκόλλου (Ρήτρες ασφάλειας):

«Όταν ένα Κράτος παίρνει μέτρα βάσει του άρθρου 8, πρέπει να: εξασφαλίζει την ασφάλεια/ανθρωπιστική μεταχείριση επιβατών, μη θέτει σε κίνδυνο το πλοίο/φορτίο, μη θίγει εμπορικά/νομικά συμφέροντα Κράτους σημαίας, λαμβάνει υπόψη το περιβάλλον. Αν οι υποψίες είναι αβάσιμες, προβλέπεται αποζημίωση του πλοίου. Τα μέτρα δεν πρέπει να παραβιάζουν δικαιώματα παράκτιων Κρατών/Κράτους σημαίας και γίνονται μόνο από επίσημα πολεμικά/κυβερνητικά σκάφη».

Στην Ιταλία, κάνοντας χρήση των προαναφερθέντων άρθρων του Πρωτοκόλλου του Παλέρμο, Ιταλικά δικαστήρια επιτυγχάνουν, σύμφωνα με το εθνικό τους δίκαιο, καταδίκη διακινητών που εντοπίστηκαν εκτός των Ιταλικών χωρικών υδάτων, ισχυριζόμενα δικαιοδοσία (προορισμός των παράνομων σκαφών η Ιταλία/επιρροή στην Ιταλική επικράτεια).

Στην Ισπανία, με παρόμοιο τρόπο, Ισπανικά δικαστήρια χρησιμοποιούν το άρθρο 8 του Πρωτοκόλλου του Παλέρμο (επιβίβαση – έρευνα σε πλοία/σκάφη) και καταδικάζουν διακινητές βάσει του εθνικού τους δικαίου.

Κατόπιν των ανωτέρω κρίνεται σκόπιμη:

• η δυνατότητα διερεύνησης από τα επισπεύδοντα Υπουργεία (Δικαιοσύνης, Μετανάστευσης και Ασύλου), των διατάξεων ποινικού δικαίου της Ιταλίας και της Ισπανίας
• η αναδιάρθρωση του ελληνικού ποινικού δικαίου, για τη δυνατότητα καταδίκης συλληφθέντων διακινητών εκτός ελληνικών χωρικών υδάτων.

 

Κώστας Καραγάτσος

Αρχιπλοίαρχος Λ.Σ. – ΕΛ.ΑΚΤ. (ε.α.)

 

Εμπειρογνώμονας μετανάστευσης – θαλασσίων συνόρων – ανάλυσης κινδύνου.