The Undercover Journal.
Στην ιστοσελίδα μας θα βρείτε αποκλειστικά άρθρα και αναλύσεις για θέματα που αφορούν τις Υπηρεσίες Πληροφοριών, την Κατασκοπεία, την Τρομοκρατία, τη Γεωπολιτική στρατηγική, το Tradecraft, τις Κυβερνοεπιθέσεις (Cyberwarfare) και αληθινές ιστορίες κατασκόπων (Real Spy Stories).
Intelligence and Security
Η προδοσία μιας χώρας δεν αρχίζει πάντοτε με έναν φάκελο γεμάτο χρήματα, μια μυστική συνάντηση σε σκοτεινό δωμάτιο ή μια απειλή εναντίον της οικογένειας ενός κρατικού αξιωματούχου. Μπορεί να αρχίσει πολύ πιο αθόρυβα: με ένα βλέμμα σε ένα καφέ, μια φιλική συζήτηση, μια ερώτηση για την οικογένεια ή την απλή διαπίστωση ότι κάποιος αισθάνεται μόνος, αδικημένος ή παγιδευμένος.
Σύμφωνα με τον πρώην αξιωματικό της CIA Τζον Κυριάκου, η ουσία της ανθρώπινης κατασκοπείας δεν βρίσκεται στην τεχνολογία, στις κάμερες ή στα συστήματα παρακολούθησης. Βρίσκεται στην κατανόηση της ανθρώπινης φύσης.
Η CIA, όπως την περιγράφει, είναι μια υπηρεσία πληροφοριών με μια θεμελιώδη αποστολή: να στρατολογεί κατασκόπους, να κλέβει μυστικά και να αναλύει αυτά τα μυστικά, ώστε η πολιτική ηγεσία των Ηνωμένων Πολιτειών να μπορεί να λαμβάνει καλύτερα ενημερωμένες αποφάσεις.
Πίσω από αυτή την απλή περιγραφή κρύβεται μια ολόκληρη επιστήμη εντοπισμού, αξιολόγησης και επηρεασμού ανθρώπων. Οι αξιωματικοί επιχειρήσεων δεν αναζητούν απλώς εκείνους που γνωρίζουν κάτι σημαντικό. Αναζητούν ανθρώπους που διαθέτουν πρόσβαση, αλλά ταυτόχρονα φέρουν μέσα τους μια ανάγκη που μπορεί να μετατραπεί σε κίνητρο συνεργασίας.
Το χρήμα, η οικογένεια, η ιδεολογία, η εκδίκηση, η μοναξιά και η επιθυμία για μια διαφορετική ζωή μπορεί να αποτελέσουν τις αόρατες ρωγμές μέσα από τις οποίες μια υπηρεσία πληροφοριών εισέρχεται στη ζωή ενός ανθρώπου.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο γιατί κάποιος προδίδει την πατρίδα του.
Είναι πώς ένας άγνωστος καταφέρνει να τον οδηγήσει μέχρι εκεί.
Στις κινηματογραφικές ταινίες, η στρατολόγηση ενός πράκτορα παρουσιάζεται συχνά ως μια γρήγορη και δραματική συναλλαγή. Ένας αξιωματούχος συναντά έναν μυστηριώδη πράκτορα, παραδίδει έναν φάκελο και λαμβάνει χρήματα.
Στην πραγματικότητα που περιγράφει ο Κυριάκου, η διαδικασία είναι πολύ πιο αργή, μεθοδική και προσωπική.
Πριν ένας άνθρωπος γίνει πηγή πληροφοριών, πρέπει πρώτα να γίνει γνωστός στον αξιωματικό που τον προσεγγίζει. Οι συνήθειες, οι σχέσεις, η προσωπικότητα, οι φόβοι, οι φιλοδοξίες και οι απογοητεύσεις του πρέπει να γίνουν αντικείμενο προσεκτικής παρατήρησης.
Η σημαντικότερη πληροφορία δεν είναι πάντοτε εκείνη που βρίσκεται μέσα στο γραφείο ή στον υπολογιστή του στόχου.
Μπορεί να είναι εκείνη που βρίσκεται μέσα του.
Ένας άνθρωπος μπορεί να κατέχει στρατιωτικά σχέδια, διπλωματικά έγγραφα ή πληροφορίες για μια τρομοκρατική οργάνωση. Εάν όμως είναι απόλυτα αφοσιωμένος στη χώρα ή στην υπηρεσία του και δεν έχει κάποιο ισχυρό κίνητρο να συνεργαστεί, η πρόσβασή του από μόνη της δεν αρκεί.
Αντίθετα, ένας άνθρωπος που αισθάνεται υποτιμημένος, οικονομικά πιεσμένος, πολιτικά απογοητευμένος ή αποκομμένος από την οικογένειά του μπορεί να γίνει ευάλωτος ακόμη και αν αρχικά θεωρεί την ξένη υπηρεσία εχθρό.
Η στρατολόγηση, επομένως, δεν αφορά μόνο την κατοχή πληροφοριών.
Αφορά τη σχέση ανάμεσα στην πρόσβαση και στην ανθρώπινη ανάγκη.
Ο Κυριάκου περιγράφει μια διαδικασία που η CIA αποκαλεί κύκλο απόκτησης πηγής. Η διαδικασία περιλαμβάνει τέσσερα βασικά στάδια:
Εντοπισμός, αξιολόγηση, ανάπτυξη σχέσης και στρατολόγηση.
Αυτά τα στάδια δεν λειτουργούν πάντοτε με απόλυτα διαχωρισμένο τρόπο. Μπορούν να αλληλοεπικαλύπτονται, να διαρκούν εβδομάδες, μήνες ή ακόμη και χρόνια και να προσαρμόζονται ανάλογα με τον άνθρωπο και το επιχειρησιακό περιβάλλον.
Η διαδικασία αρχίζει με την αναζήτηση ανθρώπων που διαθέτουν χρήσιμη πρόσβαση.
Ο αξιωματικός μπορεί να συναντήσει κάποιον σε μια διπλωματική εκδήλωση, σε ένα επαγγελματικό συνέδριο, σε μια δεξίωση, σε ένα εστιατόριο ή σε έναν καθημερινό κοινωνικό χώρο. Η πρώτη συζήτηση μπορεί να φαίνεται εντελώς αθώα.
«Τι δουλειά κάνετε;»
Η απάντηση μπορεί να καθορίσει αν η επικοινωνία θα συνεχιστεί.
Εάν ο άνθρωπος εργάζεται σε ένα κατάστημα χωρίς καμία σχέση με το αντικείμενο ενδιαφέροντος, ο αξιωματικός πιθανόν θα ολοκληρώσει ευγενικά τη συζήτηση. Αν όμως εργάζεται σε ένα υπουργείο Άμυνας, σε ένα λιμάνι, σε μια πρεσβεία ή σε μια υπηρεσία με πρόσβαση σε κρίσιμες πληροφορίες, μπορεί να αποτελέσει πιθανό στόχο.
Σε αυτό το στάδιο ο αξιωματικός δεν ζητά μυστικά.
Απλώς αναγνωρίζει μια πιθανότητα.
Η πρόσβαση ενός ανθρώπου πρέπει στη συνέχεια να επιβεβαιωθεί.
Ο τίτλος μιας επαγγελματικής θέσης μπορεί να φαίνεται σημαντικός, αλλά να μην προσφέρει πραγματική πρόσβαση. Αντίθετα, ένας χαμηλότερου επιπέδου υπάλληλος μπορεί να γνωρίζει κρίσιμες διαδικασίες, να χειρίζεται ευαίσθητα έγγραφα ή να κινείται κοντά σε σημαντικούς αξιωματούχους.
Παράλληλα, ο αξιωματικός αρχίζει να αξιολογεί τον χαρακτήρα του στόχου.
Τι επιθυμεί;
Τι φοβάται;
Τι τον εξοργίζει;
Αισθάνεται ότι η υπηρεσία του δεν τον εκτιμά;
Έχει οικονομικά προβλήματα;
Θέλει να εγκαταλείψει τη χώρα;
Αναζητά ασφάλεια για την οικογένειά του;
Έχει μια ιδεολογική σύγκρουση με την κυβέρνησή του;
Δεν αρκεί να υπάρχει μία αδυναμία. Πρέπει να διαπιστωθεί εάν αυτή μπορεί να συνδεθεί με μια πραγματική δυνατότητα συνεργασίας.
Το τρίτο στάδιο είναι συχνά το πιο χρονοβόρο και το πιο ανθρώπινο.
Ο αξιωματικός προσπαθεί να μετατραπεί από άγνωστος σε γνωστό, από γνωστός σε φίλο και από φίλος σε άνθρωπο εμπιστοσύνης. Οι συναντήσεις δεν περιστρέφονται απαραίτητα γύρω από κρατικά μυστικά. Μπορεί να αφορούν την οικογένεια, την εργασία, την καθημερινότητα ή τα προσωπικά προβλήματα του στόχου.
Ο αξιωματικός παρατηρεί, ακούει και θυμάται.
Η προσοχή στις προσωπικές λεπτομέρειες είναι καθοριστική. Ο στόχος πρέπει να αισθανθεί ότι κάποιος τον βλέπει πραγματικά ως άνθρωπο και όχι μόνο ως μέσο απόκτησης πληροφοριών.
Σε αυτή τη φάση δημιουργείται η εμπιστοσύνη που αργότερα μπορεί να υποστηρίξει τη συνεργασία.
Η στρατολόγηση είναι η στιγμή κατά την οποία η σχέση μετατρέπεται σε μυστική συμφωνία.
Ο αξιωματικός αποκαλύπτει τον πραγματικό λόγο της προσέγγισης και ζητά πρόσβαση σε συγκεκριμένες πληροφορίες ή υπηρεσίες. Ο στόχος γνωρίζει πλέον ότι καλείται να παραβιάσει τον όρκο, το καθήκον ή την αφοσίωσή του.
Η επιτυχία αυτής της στιγμής εξαρτάται από όσα προηγήθηκαν.
Εάν ο αξιωματικός έχει εκτιμήσει σωστά το κίνητρο και έχει δημιουργήσει πραγματική σχέση εμπιστοσύνης, η πρόταση μπορεί να γίνει δεκτή. Εάν έχει παρερμηνεύσει τον χαρακτήρα ή τις ανάγκες του ανθρώπου, η επιχείρηση μπορεί να καταρρεύσει.
Η στρατολόγηση δεν είναι η αρχή της σχέσης.
Είναι το αποτέλεσμα όλων των προηγούμενων σταδίων.
Μία από τις ιστορίες που αφηγείται ο Κυριάκου αποκαλύπτει με ιδιαίτερη σαφήνεια πώς λειτουργεί αυτή η διαδικασία.
Κατά τη διάρκεια της υπηρεσίας του στο Πακιστάν, έλαβε την πληροφορία ότι τέσσερα στελέχη μεσαίου επιπέδου της Αλ Κάιντα συναντιούνταν κάθε πρωί, την ίδια ώρα, σε ένα συγκεκριμένο καφέ.
Ο Κυριάκου μιλούσε τότε άπταιστα αραβικά και είχε αφήσει πυκνή γενειάδα για επιχειρησιακούς σκοπούς. Αγόρασε μια αραβική εφημερίδα και άρχισε να πηγαίνει στο καφέ πριν από την άφιξη των τεσσάρων ανδρών.
Την πρώτη εβδομάδα, δεν επιχείρησε να μιλήσει μαζί τους. Κάθισε μόνος, διάβαζε την εφημερίδα του και παρατηρούσε. Ένας από τους άνδρες τον κοίταξε. Ο Κυριάκου ανταπέδωσε το βλέμμα.
Τίποτε περισσότερο.
Τη δεύτερη εβδομάδα, ο ίδιος άνδρας τού έκανε ένα μικρό νεύμα. Ο Κυριάκου ανταπέδωσε.
Η επικοινωνία εξακολουθούσε να είναι σιωπηλή.
Την τρίτη εβδομάδα, η παρουσία του είχε γίνει πλέον οικεία. Δεν ήταν ένας άγνωστος που είχε εμφανιστεί ξαφνικά. Ήταν ένας άνθρωπος που καθόταν τακτικά στο ίδιο μέρος, διάβαζε αραβική εφημερίδα και έπινε τον καφέ του.
Ακολούθησε ένας τυπικός χαιρετισμός.
Μια ημέρα, ο άνδρας της Αλ Κάιντα έφτασε μόνος του. Ο Κυριάκου τον προσκάλεσε να καθίσει μαζί του, λέγοντας ότι δεν υπήρχε λόγος να κάθονται και οι δύο μόνοι.
Η συζήτηση άρχισε φυσικά.
Ο άνδρας αποκάλυψε ότι βρισκόταν στην περιοχή επί πέντε χρόνια και ότι είχε πολεμήσει εναντίον των Αμερικανών στο Αφγανιστάν. Μίλησε για τους βομβαρδισμούς στην Τόρα Μπόρα και περιέγραψε την εμπειρία ως φρικτή.
Ο Κυριάκου δεν τον αμφισβήτησε, δεν τον κατηγόρησε και δεν προσπάθησε αμέσως να αντλήσει πληροφορίες.
Τον ρώτησε για την οικογένειά του.
Η ερώτηση άλλαξε τη δυναμική της συζήτησης.
Ο άνδρας είπε ότι η σύζυγος, η κόρη και ο γιος του ζούσαν στο Κάιρο. Δεν είχε γνωρίσει ποτέ τον γιο του, επειδή το παιδί γεννήθηκε λίγο μετά την αναχώρησή του. Είχε περάσει πέντε χρόνια μακριά από την οικογένειά του. Ήταν μόνος και ήθελε να επιστρέψει στο σπίτι του.
Η συζήτηση συνεχίστηκε σε επόμενες συναντήσεις. Ο Κυριάκου τον κάλεσε τελικά σε δείπνο, μακριά από το καφέ, ώστε να μην τους δουν οι συνεργάτες του.
Εκεί αποκάλυψε σταδιακά την πραγματική του ταυτότητα.
Του είπε ότι δεν ήταν Λιβανέζος.
Ήταν Αμερικανός.
Στη συνέχεια αποκάλυψε ότι ήταν αξιωματικός της CIA.
Ο άνδρας δεν έφυγε, δεν φώναξε και δεν αντέδρασε βίαια. Ρώτησε απλώς γιατί ο Κυριάκου ήθελε να μιλήσει μαζί του.
Η απάντηση ήταν ότι είχε πρόσβαση σε μια πολύ συγκεκριμένη πληροφορία.
Ο άνδρας έκανε τότε τη σημαντικότερη ερώτηση κάθε πιθανής πηγής:
«Και τι θα κάνεις εσύ για εμένα;»
Ο Κυριάκου απάντησε ότι μπορούσε να του δώσει ό,τι επιθυμούσε.
Ο άνδρας δεν ζήτησε εκατομμύρια δολάρια, πολυτελή ζωή ή πολιτική δύναμη.
Ζήτησε να επιστρέψει στο σπίτι του.
Η CIA τού εξασφάλισε διαβατήριο, εισιτήριο πρώτης θέσης και χρήματα για να ξαναρχίσει τη ζωή του. Πριν αποχωρήσει, ο Κυριάκου τον ρώτησε γιατί είχε συμφωνήσει να συνεργαστεί μαζί του, παρόλο που θεωρητικά ήταν εχθρός.
Η απάντηση ήταν αποκαλυπτική:
Επί πέντε χρόνια, ο Κυριάκου ήταν ο πρώτος άνθρωπος που τον είχε ρωτήσει για την οικογένειά του.
Η ιστορία αυτή δεν αποδεικνύει μόνο τη σημασία της οικογένειας ως κίνητρο.
Αποδεικνύει τη δύναμη της ανθρώπινης προσοχής.
Ο αξιωματικός πληροφοριών δεν παρουσίασε αρχικά τον εαυτό του ως σωτήρα, εργοδότη ή εκπρόσωπο μιας πανίσχυρης υπηρεσίας. Παρουσιάστηκε ως ένας άνθρωπος που ήταν διατεθειμένος να ακούσει.
Ο άνδρας της Αλ Κάιντα δεν προσεγγίστηκε πρώτα ως στόχος.
Προσεγγίστηκε ως πατέρας και σύζυγος.
Η ταυτότητά του ως μέλους μιας τρομοκρατικής οργάνωσης δεν εξαφανίστηκε. Έπαψε, όμως, να είναι η μοναδική του ταυτότητα. Πίσω από τον μαχητή υπήρχε ένας άνθρωπος που είχε χάσει πέντε χρόνια από τη ζωή της οικογένειάς του.
Η επιτυχία της προσέγγισης βασίστηκε στην αναγνώριση αυτής της δεύτερης ταυτότητας.
Αυτό είναι ένα από τα θεμελιώδη στοιχεία της στρατολόγησης: ο αξιωματικός αναζητά εκείνο το κομμάτι του ανθρώπου που βρίσκεται σε σύγκρουση με τον επίσημο ρόλο του.
Ένας στρατιώτης μπορεί να είναι ταυτόχρονα απογοητευμένος υπάλληλος.
Ένας ιδεολόγος μπορεί να είναι ταυτόχρονα πατέρας.
Ένας κρατικός αξιωματούχος μπορεί να είναι ταυτόχρονα άνθρωπος που αισθάνεται υποτιμημένος.
Η στρατολόγηση γίνεται πιθανή όταν η προσωπική ταυτότητα αρχίζει να υπερισχύει της θεσμικής αφοσίωσης.
Σύμφωνα με τον Κυριάκου, εσωτερικές μελέτες της CIA έδειχναν ότι περίπου το 95% των ανθρώπων που δέχονταν να κατασκοπεύσουν για τις Ηνωμένες Πολιτείες το έκαναν για τα χρήματα.
Η διαπίστωση αυτή μπορεί να φαίνεται κυνική. Η κατασκοπεία παρουσιάζεται συχνά ως πεδίο ιδεολογικών συγκρούσεων, πατριωτισμού και γεωπολιτικών πεποιθήσεων. Ωστόσο, η οικονομική ανταμοιβή φαίνεται να παραμένει το κυρίαρχο κίνητρο.
Η συναλλαγή μπορεί να είναι εξαιρετικά απλή:
Ο πράκτορας παραδίδει μυστικά.
Η υπηρεσία τού δίνει χρήματα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πίσω από κάθε οικονομικό αίτημα βρίσκεται μόνο η απληστία. Το χρήμα μπορεί να λειτουργεί ως μέσο για την επίτευξη ενός βαθύτερου στόχου.
Μπορεί να προσφέρει ασφάλεια στην οικογένεια.
Μπορεί να επιτρέψει τη διαφυγή από μια χώρα.
Μπορεί να χρηματοδοτήσει μια νέα ζωή.
Μπορεί να προσφέρει κοινωνικό κύρος σε κάποιον που αισθάνεται παραμελημένος.
Μπορεί να λειτουργήσει ως απόδειξη ότι κάποιος άλλος αναγνωρίζει την αξία του ανθρώπου περισσότερο από την ίδια του την κυβέρνηση.
Επομένως, η οικονομική ανταμοιβή δεν πρέπει πάντοτε να αντιμετωπίζεται ως ξεχωριστό κίνητρο. Μπορεί να είναι το όχημα μέσα από το οποίο ικανοποιούνται η οικογένεια, η εκδίκηση, η ανάγκη αναγνώρισης ή η επιθυμία φυγής.
Στο μικρότερο ποσοστό που δεν καθορίζεται κυρίως από τα χρήματα, ο Κυριάκου αναφέρει την αγάπη, την οικογένεια, την ιδεολογία, την εκδίκηση και τον ενθουσιασμό.
Η οικογένεια μπορεί να λειτουργήσει ως ισχυρότερο κίνητρο από οποιαδήποτε πολιτική ή θρησκευτική πεποίθηση.
Ένας άνθρωπος μπορεί να παραμείνει πιστός σε μια οργάνωση για χρόνια, αλλά να αλλάξει στάση όταν πιστέψει ότι η συνεργασία με μια ξένη υπηρεσία αποτελεί τον μοναδικό τρόπο να σώσει τα παιδιά του ή να επιστρέψει στο σπίτι του.
Η CIA, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Κυριάκου, μπορούσε να προσφέρει διαβατήρια, μετεγκατάσταση και οικονομική υποστήριξη, εφόσον οι πληροφορίες ήταν αρκετά σημαντικές.
Ορισμένοι άνθρωποι συνεργάζονται επειδή έχουν πάψει να πιστεύουν στην κυβέρνησή τους ή επειδή θεωρούν ότι η αντίπαλη πλευρά εκπροσωπεί ένα δικαιότερο σύστημα.
Ένας κρατικός αξιωματούχος μπορεί να πιστεύει ότι η χώρα του ακολουθεί καταστροφική πολιτική. Ένας στρατιωτικός μπορεί να διαφωνεί με τις εντολές που λαμβάνει. Ένα μέλος τρομοκρατικής οργάνωσης μπορεί να θεωρεί ότι η ηγεσία έχει προδώσει τον αρχικό σκοπό της.
Η ιδεολογία μπορεί να επιτρέψει στον πράκτορα να παρουσιάσει την προδοσία όχι ως έγκλημα, αλλά ως ηθική πράξη.
Ο άνθρωπος που έχει παραμεριστεί, προσβληθεί ή τιμωρηθεί άδικα μπορεί να επιδιώξει να εκδικηθεί το σύστημα που θεωρεί υπεύθυνο.
Η απόρριψη μιας προαγωγής, η περιθωριοποίηση λόγω προσωπικών χαρακτηριστικών ή η αίσθηση ότι η υπηρεσία δεν αναγνωρίζει την αξία του μπορούν να μετατραπούν σε ισχυρό κίνητρο.
Η ξένη υπηρεσία δεν χρειάζεται να δημιουργήσει την οργή.
Αρκεί να τη βρει ήδη υπάρχουσα και να της προσφέρει κατεύθυνση.
Υπάρχουν επίσης άνθρωποι που γοητεύονται από την ιδέα της μυστικής ζωής.
Η αδρεναλίνη, η αίσθηση κινδύνου και η πεποίθηση ότι συμμετέχουν σε κάτι σημαντικό μπορούν να τους οδηγήσουν σε συνεργασία. Ο Κυριάκου αναφέρει ότι ορισμένοι είναι επηρεασμένοι από την εικόνα του Τζέιμς Μποντ και επιθυμούν να βιώσουν την περιπέτεια της κατασκοπείας.
Αυτοί οι άνθρωποι μπορεί να πληρώνονται, αλλά η οικονομική ανταμοιβή δεν αποτελεί το μοναδικό ή το σημαντικότερο κίνητρο.
Η ίδια η μυστική ζωή είναι η ανταμοιβή.
Η αποτελεσματικότητα μιας υπηρεσίας στρατολόγησης δεν εξαρτάται μόνο από την ικανότητά της να κατανοεί τον στόχο.
Εξαρτάται και από το τι μπορεί να του προσφέρει.
Ο Κυριάκου υποστηρίζει ότι η CIA μπορούσε να ικανοποιήσει πολλά διαφορετικά αιτήματα, εφόσον οι πληροφορίες ήταν αρκετά σημαντικές. Ένας άνθρωπος μπορούσε να ζητήσει χρήματα, αμερικανική άδεια παραμονής, διαβατήριο ή ασφαλή μεταφορά σε άλλη χώρα.
Η υπηρεσία μπορούσε να προσφέρει μια νέα ταυτότητα ή μια νέα αρχή.
Μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, ο προϋπολογισμός επιχειρήσεων αντιτρομοκρατίας παρουσιάζεται από τον Κυριάκου ως ουσιαστικά απεριόριστος. Εάν ένας άνθρωπος μπορούσε να οδηγήσει τις αρχές σε έναν σημαντικό τρομοκρατικό στόχο και ζητούσε δέκα εκατομμύρια δολάρια, η συμφωνία μπορούσε να εγκριθεί.
Σύμφωνα με την αφήγησή του, ο ίδιος συμμετείχε σε υπόθεση κατά την οποία καταβλήθηκε ποσό δέκα εκατομμυρίων δολαρίων για πληροφορίες που οδήγησαν στη σύλληψη του Αμπού Ζουμπάιντα στο Πακιστάν.
Το στοιχείο αυτό αποκαλύπτει το τεράστιο πλεονέκτημα μιας κρατικής υπηρεσίας.
Ο αξιωματικός δεν προσφέρει μόνο χρήματα από τον προσωπικό του λογαριασμό.
Εκπροσωπεί έναν μηχανισμό που μπορεί να αλλάξει τη ζωή του στόχου μέσα σε λίγες ώρες.
Μια δεύτερη ιστορία του Κυριάκου αφορά την προσέγγιση ενός αξιωματούχου ξένης χώρας, ο οποίος είχε πρόσβαση σε πληροφορίες που ενδιέφεραν ιδιαίτερα τη CIA.
Η υπηρεσία τού ζήτησε να οργανώσει μια φαινομενικά τυχαία συνάντηση.
Ο Κυριάκου παρακολούθησε τον άνδρα για περίπου μία εβδομάδα και διαπίστωσε ότι συνήθιζε να πηγαίνει σε ένα συγκεκριμένο καφέ το πρωί του Σαββάτου. Πήγε στο ίδιο καφέ και προσποιήθηκε ότι τον αναγνώρισε από το υπουργείο Εξωτερικών.
Παρουσιάστηκε ως Τζον από την αμερικανική πρεσβεία.
Η συνάντηση φαινόταν τυχαία.
Στην πραγματικότητα είχε σχεδιαστεί.
Οι δύο άνδρες άρχισαν να συναντιούνται και να αναπτύσσουν φιλική σχέση. Ο Κυριάκου εκτίμησε ότι ο αξιωματούχος ήταν ομοφυλόφιλος, κάτι που μπορούσε να δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα στην κοινωνία και στην επαγγελματική του ζωή.
Τα κεντρικά γραφεία ζήτησαν από τον Κυριάκου να παρουσιάζεται και ο ίδιος ως ομοφυλόφιλος, ώστε να ενισχύσει την αίσθηση κοινής ταυτότητας και εμπιστοσύνης.
Οι δύο άνδρες πήγαν σε θεατρική παράσταση, έφαγαν μαζί και επισκέφθηκαν ο ένας το σπίτι του άλλου. Ο Κυριάκου αφαίρεσε από το σπίτι του τις φωτογραφίες του γάμου και ζήτησε από τη σύζυγό του να απουσιάζει, ώστε η κάλυψη να παραμείνει πειστική.
Σε μια στιγμή ο αξιωματούχος επιχείρησε να τον φιλήσει. Ο Κυριάκου απομακρύνθηκε και βρήκε μια δικαιολογία για να απορρίψει την ερωτική προσέγγιση χωρίς να καταστρέψει τη σχέση.
Η φιλία συνεχίστηκε.
Ο αξιωματούχος άρχισε να μιλά για τις υποψίες που υπήρχαν στον επαγγελματικό του χώρο σχετικά με την προσωπική του ζωή. Πίστευε ότι είχε χάσει προαγωγές εξαιτίας αυτών των υποψιών.
Ο Κυριάκου τον συμβούλευσε να μη μιλήσει ανοιχτά και να υποστηρίζει ότι απλώς δεν είχε γνωρίσει ακόμη την κατάλληλη γυναίκα.
Τελικά, ο άνδρας παρείχε τις πληροφορίες που ζητούσε η CIA.
Κατά τον Κυριάκου, δεν το έκανε επειδή είχε εκβιαστεί ή επειδή είχε παρασυρθεί σε σεξουαλική σχέση.
Το έκανε επειδή θεωρούσε ότι είχε δημιουργηθεί μια πραγματική φιλία.
Η συγκεκριμένη επιχείρηση θέτει ένα βαθύτερο ερώτημα: μπορεί μια σχέση να θεωρείται πραγματική όταν δημιουργήθηκε εξαρχής για επιχειρησιακούς λόγους;
Από την πλευρά του στόχου, η φιλία μπορεί να φαίνεται ειλικρινής. Ο αξιωματικός ακούει τα προβλήματά του, του προσφέρει συμβουλές και του παρέχει συναισθηματική υποστήριξη.
Από την πλευρά της υπηρεσίας, όμως, κάθε επαφή έχει συγκεκριμένο σκοπό.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο αξιωματικός δεν αισθάνεται καμία συμπάθεια. Οι ανθρώπινες σχέσεις δεν μπορούν πάντοτε να περιοριστούν απόλυτα στις επιχειρησιακές οδηγίες. Ένας χειριστής μπορεί να ενδιαφερθεί πραγματικά για την πηγή του.
Η αρχική ανισορροπία, ωστόσο, παραμένει.
Ο ένας άνθρωπος γνωρίζει τον πραγματικό σκοπό της σχέσης.
Ο άλλος όχι.
Η επιτυχία εξαρτάται από το κατά πόσο ο στόχος θα συνεχίσει να εμπιστεύεται τον αξιωματικό ακόμη και μετά την αποκάλυψη της πραγματικής του ιδιότητας.
Οι ιστορίες κατασκοπείας είναι γεμάτες παγίδες, σεξουαλικούς εκβιασμούς και απειλές. Ο Κυριάκου, όμως, υποστηρίζει ότι η CIA προτιμούσε γενικά η σχέση με μια πηγή να βασίζεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη και όχι στον εξαναγκασμό.
Αναφέρει μια ιστορία για έναν αγιατολάχ που είχε παγιδευτεί με μια εργαζόμενη στο σεξ. Η συνάντηση είχε καταγραφεί με κρυφές κάμερες και οι αξιωματικοί παρουσίασαν αργότερα τις φωτογραφίες, πιστεύοντας ότι θα μπορούσαν να τον εκβιάσουν.
Ο άνδρας δεν τρομοκρατήθηκε.
Αντιθέτως, αντιμετώπισε τις φωτογραφίες με χιούμορ και ζήτησε αντίγραφα σε διαφορετικά μεγέθη.
Η απόπειρα εκβιασμού απέτυχε ολοκληρωτικά.
Η ιστορία δείχνει ότι μια υπηρεσία δεν μπορεί πάντοτε να προβλέψει τι θεωρεί πραγματικά ντροπιαστικό ή καταστροφικό ο στόχος. Ένα γεγονός που φαίνεται εξαιρετικά επιβαρυντικό για τον αξιωματικό μπορεί να μην έχει την ίδια σημασία για τον άνθρωπο που προσπαθεί να στρατολογήσει.
Ακόμη και όταν ο εκβιασμός πετυχαίνει προσωρινά, μπορεί να δημιουργήσει μια ασταθή και επικίνδυνη σχέση.
Ο εξαναγκασμένος πράκτορας δεν αισθάνεται αφοσίωση.
Αισθάνεται φόβο και μίσος.
Μπορεί να προσπαθήσει να διαφύγει, να παραδώσει ψευδείς πληροφορίες ή να καταγγείλει τον χειριστή του. Η σχέση πρέπει να συντηρείται συνεχώς μέσω απειλών.
Αντίθετα, όταν η συνεργασία βασίζεται σε αμοιβαίο όφελος και προσωπική εμπιστοσύνη, η πηγή έχει δικό της λόγο να προστατεύει τη σχέση.
Για να δημιουργήσει τέτοιες σχέσεις, ο αξιωματικός πρέπει να μπορεί να παρουσιάζει μια πειστική ψεύτικη ταυτότητα.
Ο Κυριάκου αναφέρει ότι η CIA εκπαιδεύει τα στελέχη της στο ψέμα και στην ανίχνευση ψεύδους. Ο αξιωματικός πρέπει να μπορεί να συστήνεται με διαφορετικό όνομα, επάγγελμα και ιστορικό χωρίς να προκαλεί υποψίες.
Η δυσκολία δεν βρίσκεται μόνο στην προφορική παρουσίαση.
Βρίσκεται στη συνέπεια.
Κάθε ψέμα δημιουργεί ένα νέο σύνολο λεπτομερειών που πρέπει να διατηρηθούν. Ο αξιωματικός πρέπει να θυμάται πού υποτίθεται ότι εργάζεται, πού μένει, ποιους γνωρίζει και ποια γεγονότα της ζωής του έχει περιγράψει.
Εάν η κάλυψη διαρκεί μήνες ή χρόνια, η φανταστική ταυτότητα πρέπει να αποκτήσει σχεδόν το βάθος μιας πραγματικής ζωής.
Μια μικρή αντίφαση μπορεί να δημιουργήσει καχυποψία.
Ένα λάθος όνομα, μια ασυμφωνία στην οικογενειακή ιστορία ή μια αδυναμία απάντησης σε μια απλή ερώτηση μπορεί να αποκαλύψει ότι κάτι δεν είναι αληθινό.
Η εξαπάτηση δεν αποτελεί μία μεμονωμένη πράξη.
Είναι μια συνεχής κατάσταση.
Η ικανότητα του αξιωματικού να λέει ψέματα δεν περιορίζεται πάντοτε στο επιχειρησιακό περιβάλλον.
Η μυστικότητα επηρεάζει αναπόφευκτα και την προσωπική του ζωή.
Ο Κυριάκου περιγράφει νυχτερινά τηλεφωνήματα με κωδικοποιημένες φράσεις και αιφνίδιες αναχωρήσεις για συναντήσεις. Η σύζυγός του δεν μπορούσε να γνωρίζει πού πήγαινε ή τι έκανε.
Σε μία περίπτωση, επέστρεψε νωρίς το πρωί μυρίζοντας σκουπίδια, επειδή είχε περάσει τη νύχτα κρυμμένος σε κάδο απορριμμάτων, περιμένοντας έναν άνθρωπο να πετάξει μια σακούλα με έγγραφα.
Η σύζυγός του, μη γνωρίζοντας την πραγματική εξήγηση, τον ρώτησε με ποια γυναίκα βρισκόταν.
Η αδυναμία του να μιλήσει ειλικρινά διαβρώνει την εμπιστοσύνη. Ο αξιωματικός μπορεί να προστατεύει μια επιχείρηση, αλλά ταυτόχρονα αφήνει τον σύντροφό του αντιμέτωπο με ανεξήγητες απουσίες, μυστικά τηλεφωνήματα και αντιφατικές ιστορίες.
Ο Κυριάκου συνδέει αυτή τη συνθήκη με το εξαιρετικά υψηλό ποσοστό διαζυγίων μέσα στη CIA.
Η ίδια δεξιότητα που κάνει κάποιον αποτελεσματικό στις επιχειρήσεις μπορεί να τον κάνει ακατάλληλο για μια σχέση που βασίζεται στην απόλυτη ειλικρίνεια.
Ο Κυριάκου ισχυρίζεται ότι η CIA αναζητεί άτομα με ορισμένες κοινωνιοπαθητικές τάσεις, χωρίς όμως να επιθυμεί πραγματικούς κοινωνιοπαθείς.
Ένας άνθρωπος χωρίς συνείδηση μπορεί να είναι αδύνατο να ελεγχθεί. Δεν αισθάνεται ενοχή, μεταμέλεια ή αφοσίωση και μπορεί να στραφεί εναντίον της ίδιας της υπηρεσίας.
Αντίθετα, η CIA χρειάζεται ανθρώπους που μπορούν να λειτουργούν μέσα σε νομικές, ηθικές και επιχειρησιακές γκρίζες ζώνες.
Ένας συνηθισμένος άνθρωπος μπορεί να θεωρεί αδιανόητο να παραβιάσει μια ξένη πρεσβεία, να εισέλθει κρυφά σε ένα σπίτι ή να δημιουργήσει μια ψεύτικη συναισθηματική σχέση.
Ο αξιωματικός επιχειρήσεων πρέπει να μπορεί να κάνει αυτά τα πράγματα χωρίς να παραλύει από τον φόβο ή τις ενοχές.
Η ψυχολογική δικαιολογία είναι συχνά απλή:
«Εμείς είμαστε οι καλοί».
Η πεποίθηση ότι υπηρετεί έναν ανώτερο σκοπό επιτρέπει στον αξιωματικό να δικαιολογεί πράξεις που υπό διαφορετικές συνθήκες θα θεωρούνταν παραβιάσεις της ιδιωτικότητας, της εμπιστοσύνης ή του νόμου.
Το ίδιο ψυχολογικό σχήμα μπορεί να χρησιμοποιεί και η στρατολογημένη πηγή.
Ο προδότης δεν βλέπει πάντοτε τον εαυτό του ως προδότη.
Μπορεί να θεωρεί ότι πολεμά ένα διεφθαρμένο καθεστώς, προστατεύει την οικογένειά του ή υπηρετεί μια ανώτερη ηθική αρχή.
Δεν είναι κάθε στρατολογημένος άνθρωπος ένας αξιωματούχος που παραδίδει απόρρητα έγγραφα.
Υπάρχουν και οι λεγόμενοι πράκτορες πρόσβασης.
Ο Κυριάκου περιγράφει τον πράκτορα πρόσβασης ως κάποιον που δεν αποτελεί απαραίτητα τον τελικό στόχο της υπηρεσίας, αλλά έχει στενή και τακτική επαφή με ανθρώπους μεγάλης σημασίας.
Μια υπηρεσία μπορεί να μην είναι σε θέση να στρατολογήσει έναν πρώην πρόεδρο, έναν κορυφαίο επιχειρηματία ή ένα μέλος βασιλικής οικογένειας. Μπορεί, όμως, να στρατολογήσει έναν άνθρωπο που τους φιλοξενεί, τους διασκεδάζει και δημιουργεί γύρω τους ένα περιβάλλον εμπιστοσύνης.
Ο πράκτορας πρόσβασης μπορεί να ακούει συζητήσεις, να παρατηρεί συμπεριφορές και να καταγράφει προσωπικά μυστικά. Μπορεί επίσης να φέρνει τους ισχυρούς ανθρώπους σε επαφή με άλλους στόχους ή να δημιουργεί συνθήκες στις οποίες αισθάνονται ασφαλείς να μιλήσουν.
Με αυτή τη λογική, η ανθρώπινη πρόσβαση μπορεί να είναι πιο πολύτιμη από την κατοχή επίσημης θέσης.
Ο άνθρωπος που βρίσκεται δίπλα στην εξουσία μπορεί να είναι εξίσου σημαντικός με εκείνον που την ασκεί.
Η πιο ακραία μορφή ανθρώπινης στρατολόγησης που περιγράφει ο Κυριάκου είναι εκείνη του κοιμώμενου πράκτορα.
Σε αυτή την περίπτωση, δεν στρατολογείται απλώς ένας ενήλικος που διαθέτει πρόσβαση.
Κατασκευάζεται μια ολόκληρη ταυτότητα.
Ο Κυριάκου υποστηρίζει ότι οι Ρώσοι έχουν μεγάλη εμπειρία σε τέτοιες επιχειρήσεις. Ένα παιδί μπορεί να απομακρυνθεί από την οικογένειά του με τη συγκατάθεσή της και να μεγαλώσει σε ένα τεχνητό περιβάλλον που μιμείται την αμερικανική ζωή.
Μαθαίνει αγγλικά με αμερικανική προφορά.
Παρακολουθεί αμερικανικές ταινίες και τηλεοπτικές εκπομπές.
Τρώει αμερικανικά φαγητά.
Αποκτά αμερικανικού τύπου εκπαίδευση.
Μαθαίνει τις ομάδες, τις κοινωνικές αναφορές και τις καθημερινές συνήθειες της κοινωνίας στην οποία πρόκειται να εγκατασταθεί.
Η ψεύτικη ταυτότητα μπορεί να βασιστεί σε ένα πραγματικό παιδί που πέθανε λίγο μετά τη γέννησή του. Το όνομα και η ημερομηνία γέννησης χρησιμοποιούνται για την απόκτηση επίσημων εγγράφων.
Ο πράκτορας εισέρχεται στις Ηνωμένες Πολιτείες με αμερικανικό διαβατήριο και αρχίζει να ζει ως συνηθισμένος πολίτης.
Μπορεί να εργαστεί επί είκοσι χρόνια χωρίς να λάβει καμία αποστολή.
Παντρεύεται.
Αποκτά παιδιά.
Δημιουργεί φιλίες.
Όλα φαίνονται πραγματικά, επειδή μεγάλο μέρος της ζωής του είναι πράγματι πραγματικό. Η μυστική υπηρεσία παραμένει στο παρασκήνιο μέχρι τη στιγμή της ενεργοποίησης.
Τότε μπορεί να λάβει εντολή να διεισδύσει σε μια κρατική υπηρεσία, να κλέψει πληροφορίες ή να αναλάβει άλλη αποστολή.
Ο κοιμώμενος πράκτορας αποτελεί την απόλυτη επένδυση μακροχρόνιας στρατολόγησης.
Δεν προσποιείται απλώς έναν χαρακτήρα.
Γίνεται ο χαρακτήρας.
Ο Κυριάκου αφηγείται την ιστορία ενός πράκτορα της Ανατολικής Γερμανίας ο οποίος είχε μεγαλώσει ώστε να παρουσιάζεται ως Αμερικανός και είχε σταλεί στη Νέα Υόρκη.
Ο πράκτορας απέκτησε εργασία, παντρεύτηκε και έκανε μια κόρη.
Όταν κοίταξε το πρόσωπο του παιδιού του την ημέρα της γέννησής του, συνειδητοποίησε ότι δεν ήθελε πλέον να συνεχίσει τη ζωή του κατασκόπου.
Όταν έλαβε μήνυμα ενεργοποίησης, δεν απάντησε.
Λίγο αργότερα, βρισκόταν στο μετρό όταν ένας άνδρας στάθηκε δίπλα του και του ψιθύρισε ότι, εάν δεν παρουσιαζόταν, θα έπρεπε να τον σκοτώσει.
Ο πράκτορας πήγε αμέσως στο γραφείο του FBI στη Νέα Υόρκη και αποκάλυψε την πραγματική του ταυτότητα. Στη συνέχεια έγινε σημαντική πηγή πληροφοριών για τις αμερικανικές αρχές.
Η ιστορία αυτή αποδεικνύει ότι ακόμη και η πιο προσεκτικά κατασκευασμένη ταυτότητα μπορεί να αλλάξει.
Ο πράκτορας είχε εκπαιδευτεί να είναι κάποιος άλλος, αλλά τελικά η ζωή που υποτίθεται ότι υποδυόταν έγινε πραγματικότερη από την αρχική του αποστολή.
Η οικογένεια, για ακόμη μία φορά, υπερίσχυσε της υπηρεσίας.
Οι υπηρεσίες πληροφοριών μπορούν να παρακολουθούν, να αξιολογούν, να προσφέρουν χρήματα και να δημιουργούν ευκαιρίες.
Δεν μπορούν, όμως, να ελέγξουν πλήρως την τελική απόφαση.
Η στρατολόγηση βασίζεται στην επιλογή του στόχου να περάσει ένα όριο.
Μπορεί να δικαιολογήσει την πράξη του με πολλούς τρόπους. Μπορεί να πιστεύει ότι προστατεύει την οικογένειά του, ότι εκδικείται μια αδικία ή ότι υπηρετεί μια ανώτερη ιδεολογία.
Όποια και αν είναι η δικαιολογία, γνωρίζει ότι παραδίδει κάτι το οποίο δεν του ανήκει αποκλειστικά. Παραδίδει μυστικά μιας κυβέρνησης, μιας υπηρεσίας, μιας οργάνωσης ή ανθρώπων που τον εμπιστεύτηκαν.
Η υπηρεσία προσπαθεί να κάνει αυτή την απόφαση να φαίνεται λογική, αναγκαία ή ακόμη και ηθικά σωστή.
Η επιτυχία δεν εξαρτάται από το αν ο στόχος παύει να γνωρίζει ότι προδίδει.
Εξαρτάται από το αν πιστεύει ότι έχει έναν σημαντικότερο λόγο για να το κάνει.
Η στρατολόγηση πρακτόρων δεν είναι μια μαγική ικανότητα ανάγνωσης του ανθρώπινου μυαλού.
Είναι ένας συνδυασμός υπομονής, παρατήρησης, ψυχολογικής κατανόησης και διαθέσιμων πόρων.
Ο αξιωματικός πρέπει να αναγνωρίζει ανθρώπους με πρόσβαση, να κατανοεί τα κίνητρά τους και να δημιουργεί μια σχέση στην οποία η συνεργασία φαίνεται πιο ελκυστική από την άρνηση.
Τα χρήματα παραμένουν το κυρίαρχο κίνητρο, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Κυριάκου. Όμως πίσω από τα χρήματα υπάρχουν συχνά βαθύτερες ανάγκες: ασφάλεια, οικογένεια, αξιοπρέπεια, αναγνώριση και ελευθερία.
Ο αποτελεσματικός αξιωματικός δεν περιορίζεται στο να ανακαλύψει τι θέλει ένας άνθρωπος.
Πρέπει να ανακαλύψει γιατί το θέλει.
Η πραγματική δύναμη της CIA, όπως προκύπτει από τις αφηγήσεις του Κυριάκου, δεν βρίσκεται μόνο στην ικανότητά της να παρακολουθεί επικοινωνίες ή να διαθέτει τεράστιους προϋπολογισμούς.
Βρίσκεται στην ικανότητά της να εμφανίζεται μπροστά σε έναν άνθρωπο την κατάλληλη στιγμή και να του προσφέρει τη λύση σε ένα πρόβλημα που θεωρούσε αδύνατο να λυθεί.
Πίσω από κάθε πράκτορα υπάρχει μια προσωπική ιστορία.
Ένας άνδρας που δεν είχε γνωρίσει ποτέ τον γιο του.
Ένας αξιωματούχος που φοβόταν ότι η προσωπική του ζωή θα καταστρέψει την καριέρα του.
Ένας εργαζόμενος που αισθανόταν ότι δεν αναγνωριζόταν.
Ένας άνθρωπος που χρειαζόταν χρήματα.
Ένας ιδεολόγος που πίστευε ότι η κυβέρνησή του είχε προδώσει τις αρχές της.
Ένας κοιμώμενος πράκτορας που κοίταξε την κόρη του και αποφάσισε ότι δεν ήθελε πλέον να ζει μέσα σε ένα ψέμα.
Οι υπηρεσίες πληροφοριών δεν δημιουργούν πάντοτε αυτές τις ανάγκες. Συχνά τις ανακαλύπτουν, τις καλλιεργούν και τις μετατρέπουν σε επιχειρησιακά κίνητρα.
Η προδοσία, επομένως, δεν είναι μόνο πολιτική πράξη.
Είναι η τελική έκφραση μιας προσωπικής σύγκρουσης.
Ο άνθρωπος βρίσκεται ανάμεσα σε δύο κόσμους: σε αυτόν στον οποίο οφείλει επίσημα αφοσίωση και σε εκείνον που του υπόσχεται ότι μπορεί να ικανοποιήσει τις βαθύτερες ανάγκες του.
Ο αξιωματικός πληροφοριών προσπαθεί να γίνει η γέφυρα ανάμεσα στους δύο.
Και όταν η γέφυρα ολοκληρωθεί, ο στόχος δεν παραδίδει μόνο ένα έγγραφο ή ένα μυστικό.
Παραδίδει ένα μέρος της προηγούμενης ταυτότητάς του.
Αυτή είναι η πραγματική επιστήμη της προδοσίας: όχι η βίαιη μετατροπή ενός πιστού ανθρώπου σε εχθρό, αλλά η σταδιακή αποκάλυψη ότι μέσα του υπήρχε ήδη κάτι ισχυρότερο από την αφοσίωση.
Κάτι που περίμενε τον κατάλληλο άνθρωπο να το αναγνωρίσει.
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
