ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ

 Όταν ο εαυτός γίνεται δημόσια παράσταση και η αποδοχή μετριέται σε likes

 Τα Κοινωνικά Δίκτυα (social media) ξεκίνησαν ως μέσα επικοινωνίας, αλλά εξελίχθηκαν σε κάτι πολύ βαθύτερο: σε χώρους κατασκευής ταυτότητας. Δεν είναι πλέον απλώς πλατφόρμες όπου οι άνθρωποι μιλούν, ενημερώνονται ή διατηρούν επαφές. Είναι σκηνές πάνω στις οποίες παρουσιάζουν τον εαυτό τους, επιλέγουν την εικόνα που θέλουν να εκπέμψουν και αναζητούν επιβεβαίωση από ένα διαρκώς παρόν ψηφιακό κοινό. Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν χρησιμοποιεί απλώς τα Κοινωνικά Δίκτυα (social media), αλλά σε μεγάλο βαθμό ζει μέσα από αυτά.

Η κοινωνική ταυτότητα δεν υπήρξε ποτέ μια καθαρά εσωτερική υπόθεση.

Ο άνθρωπος πάντοτε καταλάβαινε ποιος είναι μέσα από τη σχέση του με τους άλλους, μέσα από την οικογένεια, την κοινότητα, την εργασία, την κοινωνική τάξη, τη θρησκεία, το έθνος, την κουλτούρα και τις καθημερινές αλληλεπιδράσεις. Σήμερα όμως αυτή η διαδικασία έχει μεταφερθεί σε μεγάλο βαθμό στο ψηφιακό περιβάλλον. Το προφίλ, η φωτογραφία, η ανάρτηση, το σχόλιο, η δημόσια αντίδραση και η ορατότητα γίνονται στοιχεία μέσα από τα οποία συγκροτείται η εικόνα του εαυτού.

Στα Κοινωνικά Δίκτυα (social media), η ταυτότητα δεν δηλώνεται απλώς, αλλά σκηνοθετείται.

Κάθε ανάρτηση είναι μια επιλογή.

Κάθε φωτογραφία είναι μια δήλωση.

Κάθε δημόσια άποψη είναι ένα σήμα προς τους άλλους για το ποιοι είμαστε, τι πιστεύουμε, με ποιους ταυτιζόμαστε και πώς θέλουμε να μας βλέπουν.

Το άτομο δεν παρουσιάζει ολόκληρη τη ζωή του, αλλά μια επιλεγμένη εκδοχή της.

Η ψηφιακή ταυτότητα είναι, επομένως, λιγότερο αυθόρμητη και περισσότερο επιμελημένη.

Εδώ η σκέψη του Erving Goffman αποκτά εντυπωσιακή επικαιρότητα.

Ο Goffman είχε περιγράψει την κοινωνική ζωή ως παράσταση, όπου οι άνθρωποι εμφανίζονται μπροστά σε διαφορετικά κοινά, υιοθετώντας ρόλους και ελέγχοντας τις εντυπώσεις που προκαλούν. Τα Κοινωνικά Δίκτυα (social media) μεγεθύνουν αυτή τη συνθήκη.

Το προφίλ γίνεται σκηνή, οι ακόλουθοι γίνονται κοινό και η καθημερινότητα μετατρέπεται σε υλικό παρουσίασης. Η ζωή δεν βιώνεται μόνο αλλά ταυτόχρονα προβάλλεται.

Το κρίσιμο όμως είναι ότι αυτή η παράσταση δεν σταματά ποτέ.

Στην παραδοσιακή κοινωνική ζωή υπήρχαν όρια ανάμεσα στον δημόσιο και τον ιδιωτικό χώρο. Σήμερα, τα όρια αυτά έχουν γίνει ασαφή, καθώς η προσωπική στιγμή μπορεί να γίνει ανάρτηση, η οικογενειακή ζωή μπορεί να γίνει περιεχόμενο, η επιτυχία μπορεί να γίνει δημόσια επίδειξη και ακόμη και η λύπη μπορεί να πάρει αισθητική μορφή. Ο ιδιωτικός βίος δεν εξαφανίζεται, αλλά μετατρέπεται σε δημόσιο υλικό.

Η αποδοχή, από την άλλη πλευρά, αποκτά πλέον αριθμητική μορφή.

Τα likes, τα σχόλια, οι κοινοποιήσεις, οι προβολές και οι ακόλουθοι λειτουργούν ως μηχανισμοί κοινωνικής επιβεβαίωσης. Ο άνθρωπος δεν αρκείται στο να νιώθει ότι αρέσει, αλλά βλέπει την αποδοχή του να καταγράφεται, να μετριέται και να συγκρίνεται. Έτσι, η κοινωνική αναγνώριση παύει να είναι μόνο ποιοτική εμπειρία και γίνεται ποσοτικό δεδομένο.

Αυτή η αριθμητικοποίηση της αποδοχής έχει σοβαρές ψυχολογικές και κοινωνικές συνέπειες. Μια ανάρτηση με μεγάλη απήχηση μπορεί να ενισχύσει την αυτοπεποίθηση, ενώ μια ανάρτηση που περνά απαρατήρητη μπορεί να προκαλέσει αμηχανία, απογοήτευση ή αίσθηση απόρριψης.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι άνθρωποι θέλουν να είναι αποδεκτοί, αυτό είναι βαθιά ανθρώπινο. Το πρόβλημα είναι ότι η αποδοχή γίνεται συνεχής, δημόσια, μετρήσιμη και εξαρτημένη από τους αλγορίθμους της προσοχής.

Τα Κοινωνικά Δίκτυα (social media) καλλιεργούν επίσης μια κουλτούρα αδιάκοπης σύγκρισης.

Ο χρήστης δεν βλέπει την πλήρη ζωή των άλλων, αλλά τα πιο προσεκτικά επιλεγμένα στιγμιότυπά της: ταξίδια, επιτυχίες, σχέσεις, κοινωνικές εξόδους, όμορφα σώματα, επαγγελματικές διακρίσεις, ευτυχισμένες στιγμές. Συγκρίνει, λοιπόν, τη δική του εσωτερική πραγματικότητα με την εξωτερική σκηνοθεσία των άλλων, μια άνιση σύγκριση, σχεδόν πάντα εις βάρος του.

Έτσι γεννιέται μια νέα μορφή κοινωνικής πίεσης.

Δεν αρκεί να ζεις, αλλά πρέπει να φαίνεται ότι ζεις καλά.

Δεν αρκεί να πετυχαίνεις, πρέπει να το ανακοινώνεις. Δεν αρκεί να έχεις εμπειρίες, πρέπει να τις μετατρέπεις σε περιεχόμενο. Η προσωπική ζωή αποκτά αξία όταν μπορεί να προβληθεί. Με αυτόν τον τρόπο, η καθημερινότητα εμπορευματοποιείται συμβολικά και ο εαυτός αντιμετωπίζεται σαν προϊόν που χρειάζεται προβολή, αισθητική και στρατηγική διαχείριση.

Αυτή η συνθήκη συνδέεται με τον σύγχρονο ναρκισσιστικό εαυτό.

Το άτομο καλείται να λειτουργήσει σαν μικρή επιχείρηση του εαυτού του. Να καλλιεργεί προσωπικό brand, να δείχνει ενδιαφέρον, παραγωγικό, επιτυχημένο, κοινωνικά ενεργό και αισθητικά ελκυστικό. Η ψηφιακή παρουσία γίνεται ένα είδος ατομικού χαρτοφυλακίου. Ο άνθρωπος δεν παρουσιάζει μόνο τι κάνει, αλλά και γιατί αξίζει την προσοχή των άλλων.

Με όρους Pierre Bourdieu, η ορατότητα στα Κοινωνικά Δίκτυα (social media) λειτουργεί ως μορφή συμβολικού κεφαλαίου. Οι ακόλουθοι, η επιρροή, η αισθητική εικόνα, η δημοφιλία και η αναγνωρισιμότητα μετατρέπονται σε κοινωνική αξία. Σε πολλές περιπτώσεις, αυτή η αξία μπορεί να γίνει επαγγελματική ευκαιρία, οικονομικό κέρδος ή κοινωνικό κύρος. Η ταυτότητα, επομένως, δεν είναι απλώς προσωπική έκφραση, αλλά και πεδίο ανταγωνισμού.

Παράλληλα, η εικόνα κυριαρχεί πάνω στην εμπειρία.

Το σώμα, το πρόσωπο, το σπίτι, το ταξίδι, το γεύμα, η σχέση και η εργασία γίνονται αισθητικά αντικείμενα προς προβολή. Η ζωή οργανώνεται γύρω από το πώς φαίνεται. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ψηφιακή έκφραση είναι ψεύτικη ή επιφανειακή. Σημαίνει όμως ότι η κοινωνική αξία περνά όλο και περισσότερο μέσα από την εικόνα. Το ερώτημα δεν είναι μόνο τι είμαι, αλλά πως φαίνομαι.

Τα Κοινωνικά Δίκτυα (social media) δεν κατασκευάζουν μόνο ατομικές ταυτότητες, αλλά και συλλογικές. Μέσα από ομάδες, hashtags, κοινότητες, πολιτικές τοποθετήσεις, πολιτισμικά ρεύματα και αισθητικές τάσεις, οι άνθρωποι δηλώνουν πού ανήκουν και από ποιους διαφοροποιούνται. Το προφίλ γίνεται χώρος κοινωνικής τοποθέτησης. Δεν παρουσιάζει μόνο έναν άνθρωπο, αλλά και τις αξίες, τις αντιθέσεις, τις επιθυμίες και τις συμβολικές του συμμαχίες.

Ωστόσο, η εικόνα δεν είναι μονοσήμαντη.

Τα Κοινωνικά Δίκτυα (social media) μπορούν πράγματι να προσφέρουν φωνή, ορατότητα, δημιουργικότητα και δυνατότητα συμμετοχής σε ανθρώπους που παλαιότερα έμεναν αόρατοι. Μπορούν να δημιουργήσουν κοινότητες, να κινητοποιήσουν κοινωνικά κινήματα, να ενισχύσουν τη δημόσια συζήτηση και να δώσουν χώρο σε εναλλακτικές ταυτότητες. Το ίδιο εργαλείο που παράγει άγχος μπορεί να προσφέρει ελευθερία. Το ίδιο περιβάλλον που ενισχύει τη σκηνοθεσία μπορεί να επιτρέψει αυθεντική έκφραση.

Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι η ύπαρξη των Κοινωνικά Δίκτυα (social media), αλλά ο τρόπος με τον οποίο οργανώνουν την κοινωνική αναγνώριση. Όταν η αξία του ανθρώπου εξαρτάται από την προσοχή που συγκεντρώνει, τότε η ταυτότητα κινδυνεύει να γίνει προϊόν. Όταν η προσωπική ζωή υπάρχει κυρίως για να προβληθεί, τότε η εμπειρία χάνει μέρος της αυθεντικότητάς της. Και όταν η αποδοχή μετριέται συνεχώς, τότε ο άνθρωπος δυσκολεύεται να υπάρξει έξω από τα βλέμματα των άλλων.

Τελικά, τα Κοινωνικά Δίκτυα (social media) δεν δημιούργησαν την ανθρώπινη ανάγκη για αναγνώριση, την επιτάχυναν, την ποσοτικοποίησαν και την έκαναν διαρκώς ορατή. Η μεγάλη πρόκληση της εποχής μας δεν είναι να απορρίψουμε την ψηφιακή ζωή, αλλά να την κατοικήσουμε με επίγνωση. Να χρησιμοποιούμε τα Κοινωνικά Δίκτυα (social media) χωρίς να παραδίδουμε ολοκληρωτικά τον εαυτό μας σε αυτά. Να επικοινωνούμε χωρίς να εξαρτώμαστε. Να εκφραζόμαστε χωρίς να αυτοεμπορευματοποιούμαστε.

Να θυμόμαστε ότι η ταυτότητα δεν είναι μόνο αυτό που φαίνεται στην οθόνη, αλλά και αυτό που παραμένει αληθινό όταν η οθόνη σβήσει.

Konstantinos Papadakis

Commodore (ret) Hellenic Navy

Senior Cyber Security Consultant at Odyssey