Η ΣΥΡΙΑ ΩΣ ΣΗΜΕΙΟ ΜΗΔΕΝ: Η ΑΝΑΠΟΦΕΥΚΤΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΙΣΡΑΗΛ-ΤΟΥΡΚΙΑΣ, ΟΙ ΔΙΑΔΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΜΟΙΡΑΣ ΚΑΙ Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΠΑΓΙΔΑ ΤΗΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ

Η στιγμή που φάνταζε αδιανόητη έχει πλέον φτάσει: δύο σύμμαχοι των Ηνωμένων Πολιτειών βρίσκονται έτοιμοι να συγκρουστούν με τη σφοδρότητα θανάσιμων εχθρών. Αυτή η εξέλιξη δεν εκτυλίσσεται στο Τελ Αβίβ ή στην Άγκυρα, αλλά στο διαλυμένο έδαφος της Συρίας, όπου κάθε στρατηγικό λάθος της Ουάσιγκτον των τελευταίων δύο δεκαετιών συγκλίνει σε μία θύελλα που δεν μπορεί πλέον να ελεγχθεί. Η Συρία έχει πάψει να είναι χώρα με την πραγματική έννοια· είναι ένα κενό εξουσίας, ένα ανοιχτό πεδίο μάχης όπου τα σύνορα υφίστανται μόνο στους χάρτες. Η Ρωσία έχει εδραιωθεί, το Ιράν έχει εξαπλώσει το δίκτυο των πληρεξουσίων του από τη Δαμασκό μέχρι το Ντέιρ Εζορ, το Ισραήλ βομβαρδίζει σχεδόν καθημερινά για να περιορίσει το Ιράν, και η Τουρκία έχει προωθήσει στρατεύματα βαθιά στον βορρά για να συντρίψει κάθε ένδειξη κουρδικής αυτονομίας. Αυτές οι κινήσεις αποτελούν αμείλικτα στρατηγικά παιχνίδια, όπου κάθε πλευρά πιστεύει ότι η ίδια της η επιβίωση εξαρτάται από τον έλεγχο των ίδιων εδαφικών λωρίδων.

Αυτό που τρομάζει την Ουάσιγκτον είναι η συνειδητοποίηση ότι οι ΗΠΑ έχουν φέρει τον εαυτό τους στη θέση να παρακολουθούν—και μερικές φορές να διευκολύνουν—μία αντιπαράθεση στην οποία κανείς δεν θα υποχωρήσει. Το συριακό κενό δημιουργήθηκε από λανθασμένες αποφάσεις, διστακτικές παρεμβάσεις και την παραπλανητική προσδοκία ότι τα περιφερειακά κράτη θα συμπεριφέρονταν σύμφωνα με τις επιθυμίες της Αμερικής. Τώρα, για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, δύο περιφερειακές δυνάμεις, το Ισραήλ και η Τουρκία, οδεύουν προς μία άμεση σύγκρουση σε μία ζώνη επιρροής που κάποτε θεωρούνταν εύκολα διαχειρίσιμη. Αυτή είναι η στιγμή που η δομή εξουσίας της Μέσης Ανατολής εκδίδει στην Αμερική τον λογαριασμό για την ύβρι της.

Οι Τρεις Διάδρομοι της Μοίρας

Η σύγκρουση μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ είναι δομική και αναπόφευκτη επειδή ολόκληρη η περιοχή αναδιαρθρώνεται γύρω από τους λεγόμενους «Διαδρόμους της Μοίρας». Πρόκειται για διαδρομές που τα κράτη θεωρούν τόσο ζωτικής σημασίας, ώστε δεν επιδέχονται κανέναν συμβιβασμό, και όταν αυτές οι διαδρομές αρχίζουν να τέμνονται, διαφαίνεται το σχήμα των μελλοντικών πολέμων.

Ο πρώτος διάδρομος, ίσως ο σημαντικότερος στα μάτια της Ρωσίας και του Ιράν, είναι η γραμμή μεταφορών που εκτείνεται από τον Ινδικό Ωκεανό, διασχίζει το νότιο Ιράν, περνάει τον Καύκασο και φτάνει στο ρωσικό έδαφος. Αυτή η διαδρομή έχει καταστεί η ραχοκοκαλιά της στρατηγικής εξόδου του Ιράν και η μακροπρόθεσμη σωτηρία της Μόσχας ενάντια στη Δυτική περικύκλωση. Τόσο η Ρωσία όσο και το Ιράν θα υπερασπιστούν αυτόν τον διάδρομο με οποιοδήποτε κόστος. Η ύπαρξη αυτού του Ευρασιατικού εμπορικού συστήματος μειώνει τον γεωοικονομικό ρόλο της Τουρκίας, και η Άγκυρα δεν πρόκειται να παραμείνει αδρανής παρακολουθώντας τον εαυτό της να παραγκωνίζεται.

Αυτό οδηγεί στον δεύτερο διάδρομο, τον άξονα της Τουρκίας προς τον Τουρκικό κόσμο, γνωστό και ως πλευρικός άξονας, που είναι μία φιλοδοξία με διάθεση νοσταλγίας. Σκοπός του είναι να συνδέσει την Τουρκία με το Αζερμπαϊτζάν και στη συνέχεια να προωθηθεί στην Κεντρική Ασία, σχηματίζοντας έναν ενιαίο στρατηγικό χώρο Τουρκικών λαών. Ο Ερντογάν δεν κρύβει αυτόν τον στόχο, καθώς αναμένει την ευκαιρία να μετατρέψει την Τουρκία στο κέντρο ενός νέου Ευρασιατικού δικτύου εξουσίας. Παρόλο που ο δρόμος αυτός πρέπει να περάσει μέσα από τον Καύκασο—όπου η Ρωσία τον θεωρεί στρατηγική αυλή της και το Ιράν βλέπει κάθε αλλαγή ως άμεση απειλή—το χρονικό πλαίσιο είναι ευνοϊκό, καθώς η Ρωσία είναι απασχολημένη στην Ουκρανία και η Κεντρική Ασία επιθυμεί διαφοροποίηση.

Ο τρίτος διάδρομος είναι ο διάδρομος του Ισραήλ, τον οποίο ορισμένοι στο Τελ Αβίβ αποκαλούν διάδρομο του Δαβίδ. Ξεκινά από τα Υψώματα του Γκολάν, διέρχεται από τη Σουέδα στη νότια Συρία, καμπυλώνει βορειοανατολικά και εκτείνεται σχεδόν μέχρι το Ιράκ, φτάνοντας στις κουρδοκρατούμενες περιοχές. Για το Ισραήλ, αυτή η διαδρομή είναι ζωτικής σημασίας για να απωθήσει το Ιράν, να διασπάσει τη βόρεια περικύκλωση και να διατηρήσει τη Συρία μόνιμα πολύ αδύναμη για να απειλήσει το Τελ Αβίβ. Αυτός ο διάδρομος δίνει επίσης στο Ισραήλ πρόσβαση σε κουρδικές δυνάμεις, οι οποίες θεωρούνται μοχλός κατά του Ιράν, καθιστώντας τον μη διαπραγματεύσιμο, όπως και τους άλλους δύο.

Το Σημείο Μηδέν της Σύγκρουσης

Εδώ είναι που οι τρεις δρόμοι της μοίρας συγκρούονται. Ενώ οι διάδρομοι Ρωσίας-Ιράν και Τουρκίας περνούν από τον Καύκασο, ο ισραηλινός διάδρομος πρέπει να περάσει ακριβώς από τη βόρεια Συρία. Αυτή είναι η ίδια περιοχή που η Άγκυρα θεωρεί ως υπαρξιακό της ανάχωμα ενάντια στους Κούρδους. Και οι τρεις φιλοδοξίες συγκλίνουν σε έναν χώρο πολύ στενό για να επιτύχουν τρεις δυνάμεις τους στόχους τους ταυτόχρονα. Στη διεθνή πολιτική, όταν οι στρατηγικές φιλοδοξίες επικαλύπτονται με αυτόν τον τρόπο, πρέπει είτε μία πλευρά να υποχωρήσει είτε να υπάρξει πόλεμος. Δεδομένου ότι κανένα από αυτά τα τρία κράτη δεν θεωρεί τα συμφέροντά του διαπραγματεύσιμα, η μήτρα της σύγκρουσης διαμορφώνεται τόσο φυσικά όσο η βαρύτητα.

Η κατάσταση είναι δομική: Το Ισραήλ, βλέποντας το Ιράν ως την υπ’ αριθμόν ένα απειλή—έχοντας επεκτείνει την επιρροή του μέσω του «Σιιτικού Τόξου»—αισθάνεται αναγκασμένο να ανοίξει τον διάδρομο στη βόρεια Συρία ως σωτηρία για να περιορίσει την Τεχεράνη. Ωστόσο, αυτός ακριβώς ο διάδρομος τέμνει ευθέως την περιοχή που η Τουρκία θεωρεί κόκκινη γραμμή. Για την Άγκυρα, η προοπτική μιας αυτόνομης κουρδικής οντότητας κατά μήκος των νότιων συνόρων της είναι ζήτημα εθνικής επιβίωσης, όχι διπλωματικό. Επομένως, όταν το Ισραήλ αρχίζει να συνεργάζεται με κουρδικές ομάδες στην περιοχή, η Τουρκία το βλέπει ως άμεση απειλή για την τουρκική ασφάλεια. Το ζωτικό συμφέρον του Ισραήλ εφάπτεται ακριβώς πάνω στο ζωτικό συμφέρον της Τουρκίας. Η ειρωνεία είναι ότι το Ιράν δεν χρειάζεται να κάνει πολλά για να ωθήσει την Τουρκία και το Ισραήλ σε σύγκρουση, αρκεί να διατηρήσει την επιρροή του στη Συρία.

Η Αμερικανική Παγίδα

Η Ουάσιγκτον κινδυνεύει να συρθεί ακριβώς στο κέντρο αυτής της αντιπαράθεσης, παρόλο που δεν έχει κανένα ζωτικό συμφέρον που να απαιτεί εμπλοκή. Χάρη στην ενεργειακή ανεξαρτησία, οι ΗΠΑ δεν εξαρτώνται πλέον από το πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής, ενώ οι χώρες που εξαρτώνται πραγματικά (Κίνα, Ιαπωνία, Νότια Κορέα) δεν πληρώνουν το υψηλότερο τίμημα για την αναταραχή. Η Αμερική πληρώνει το υψηλότερο τίμημα λόγω της δομής της σχέσης ΗΠΑ-Ισραήλ, η οποία ωθεί την Ουάσιγκτον να συνδέεται σχεδόν αυτόματα με τις προτεραιότητες ασφαλείας του Τελ Αβίβ, ακόμα και όταν αυτές δεν σχετίζονται πλέον με τα βασικά αμερικανικά συμφέροντα.

Η Ουάσιγκτον υποτιμά την ανεξαρτησία της Τουρκίας, θεωρώντας την ακόμα ως παλαιού τύπου σύμμαχο του ΝΑΤΟ που θα συμμορφωθεί. Όμως, η σημερινή Τουρκία είναι μία περιφερειακή δύναμη που επιδιώκει τα δικά της συμφέροντα και είναι έτοιμη να αντιμετωπίσει ακόμα και τις Ηνωμένες Πολιτείες εάν αισθανθεί ότι απειλείται. Εάν η Τουρκία πρέπει να επιλέξει μεταξύ της Αμερικής και των συμφερόντων της για επιβίωση (όπως το Κουρδικό), θα επιλέξει την επιβίωση χωρίς δισταγμό.

Η Αλυσιδωτή Αντίδραση του Πολέμου

Σε μία αντιπαράθεση μεταξύ περιφερειακών δυνάμεων, ο λάθος υπολογισμός είναι ο πιο επικίνδυνος παράγοντας. Μία αεροπορική επιδρομή που θα αποκλίνει λίγα χιλιόμετρα, μία εσφαλμένη αναγνώριση συνοδείας ή μία παρανόηση πολιτοφυλακής μπορεί να πυροδοτήσει ολόκληρη την περιοχή. Δεδομένου ότι το Ισραήλ διεξάγει συχνές αεροπορικές επιδρομές σε στόχους που συνδέονται με το Ιράν, και ο εναέριος χώρος απέχει μόλις λίγα λεπτά από περιοχές με τουρκικές δυνάμεις, μία αποτυχία συστήματος αναγνώρισης θα μπορούσε εύκολα να ερμηνευθεί από την Άγκυρα ως σκόπιμη ισραηλινή επίθεση.

Η έναρξη της σύγκρουσης στη Συρία θα έχει αλυσιδωτές συνέπειες, επεκτεινόμενη σε κρίσιμα σημεία ανάφλεξης:

1. Κύπρος: Η Τουρκία έχει δηλώσει σαφώς ότι εάν το Ισραήλ ή οποιοσδήποτε ισραηλινός σύμμαχος χρησιμοποιήσει τον κυπριακό εναέριο χώρο ή βάσεις για επιχειρήσεις στη Συρία, διατηρεί το δικαίωμα να ανταποδώσει. Μία ισραηλινή πτήση πάνω από την Κύπρο για να χτυπήσει στόχους στη Συρία θα ήταν αρκετή για να πυροδοτήσει μία τουρκική στρατιωτική απάντηση, κάτι που θα αναγκάσει την Ελλάδα να παρέμβει, φέρνοντας το ΝΑΤΟ σε αδύνατη θέση.
2. Ανατολική Μεσόγειος: Η θάλασσα αποτελεί ήδη ένα κουβάρι αλληλοεπικαλυπτόμενων τουρκικών, ισραηλινών, αιγυπτιακών και ελληνικών διεκδικήσεων, με πολεμικά πλοία να έχουν βρεθεί σε απόσταση εκατοντάδων μέτρων.
3. Καύκασος και Ιράκ: Μία κλιμάκωση θα έπληττε τον Καύκασο, όπου το Αζερμπαϊτζάν θα βρισκόταν μεταξύ αντίθετων πιέσεων, αναγκάζοντας τη Ρωσία να επέμβει, καθώς θεωρεί την περιοχή ιστορικό της προστατευτικό χώρο. Επιπλέον, η σύγκρουση θα ήταν σχεδόν αδύνατο να μην εξαπλωθεί στο Ιράκ, όπου η Τουρκία διεξάγει επιχειρήσεις κατά του ΡΚΚ, και το Ισραήλ επιδιώκει επιρροή.

Όταν μια μεγάλη σύγκρουση ξεσπάσει, τα ήδη εύθραυστα κράτη (όπως η Αίγυπτος, η Ιορδανία και ο Λίβανος) δεν διαθέτουν απορροφητική ικανότητα. Μία σύγκρουση Ισραήλ-Τουρκίας θα έπληττε ολόκληρη την πολιτική θεμελίωση της Μέσης Ανατολής, και όταν αυτή ραγίσει, η μετάδοση είναι εγγυημένη.

Οι ΗΠΑ βρίσκονται κολλημένες σε μία χρονική λοξοδρόμηση, ενεργώντας ακόμα με την υπόθεση ότι μπορούν να διαχειριστούν όλες τις πλευρές. Εάν το Ισραήλ χτυπήσει κατά λάθος τουρκικές δυνάμεις σε μία αντι-ιρανική επιχείρηση, η Αμερική θα αναγκαστεί να διαλέξει πλευρά. Αυτό οδηγεί σε μία επιλογή «χαμένος-χαμένος-χαμένος»: είτε υποστηρίζει το Ισραήλ (κινδυνεύοντας να χάσει την Τουρκία/ΝΑΤΟ), είτε υποστηρίζει την Τουρκία (σοβαρή ζημιά με το Τελ Αβίβ), είτε προσπαθεί να μείνει ουδέτερη (χάνοντας την αξιοπιστία και από τις δύο πλευρές). Η ιστορία δείχνει ότι οι μεγάλες δυνάμεις αποδυναμώνονται ταχύτερα όταν επιλέγουν να πολεμήσουν πολέμους που δεν είναι δικοί τους.