The Undercover Journal.
Στην ιστοσελίδα μας θα βρείτε αποκλειστικά άρθρα και αναλύσεις για θέματα που αφορούν τις Υπηρεσίες Πληροφοριών, την Κατασκοπεία, την Τρομοκρατία, τη Γεωπολιτική στρατηγική, το Tradecraft, τις Κυβερνοεπιθέσεις (Cyberwarfare) και αληθινές ιστορίες κατασκόπων (Real Spy Stories).
Intelligence and Security
Ο πόλεμος στην Ουκρανία, μετά τη ρωσική εισβολή τον Φεβρουάριο του 2022, εξελίχθηκε σε μια εκτεταμένη σύγκρουση με σοβαρές διεθνείς επιπτώσεις. Παράλληλα με τις στρατιωτικές επιχειρήσεις, βρίσκεται σε εξέλιξη μια εντατική διπλωματική προσπάθεια για τον τερματισμό του πολέμου. Από την αρχή της εισβολής, διεθνείς οργανισμοί, κυβερνήσεις, και ηγέτες μεγάλων δυνάμεων έχουν αναλάβει πρωτοβουλίες για την επίτευξη ειρήνης – είτε μέσω άμεσων διαπραγματεύσεων Ουκρανίας-Ρωσίας, είτε μέσω προτάσεων ειρηνευτικών σχεδίων από τρίτες χώρες. Οι πρωτοβουλίες αυτές ποικίλλουν: από τα αρχικά γύρω διαπραγματεύσεων στα σύνορα της Λευκορωσίας και την Τουρκία τον Μάρτιο 2022, μέχρι τα μεταγενέστερα ειρηνευτικά σχέδια που πρότειναν χώρες όπως η Κίνα, η Βραζιλία και η Ινδονησία το 2023, καθώς και τις πρόσφατες διεθνείς διασκέψεις κορυφής για την ειρήνη σε πόλεις όπως η Κοπεγχάγη, η Τζέντα και η Μάλτα. Ωστόσο, μέχρι στιγμής καμία από αυτές τις προσπάθειες δεν έχει επιτύχει διαρκή κατάπαυση του πυρός ή συνολική ειρηνευτική συμφωνία, λόγω των βαθιών διαφωνιών για τους όρους μιας “δίκαιης και βιώσιμης” ειρήνης[1][2]. Στη συνέχεια, παρουσιάζονται συστηματικά οι κυριότερες ειρηνευτικές πρωτοβουλίες που εκδηλώθηκαν από το 2022 κι έπειτα, ο ρόλος των μεγάλων δυνάμεων στις διαμεσολαβήσεις, οι διεθνείς διασκέψεις και δηλώσεις υπέρ της ειρήνης, καθώς και η στάση των άμεσα εμπλεκομένων (Ρωσίας και Ουκρανίας) έναντι της προοπτικής διαπραγματεύσεων. Επίσης, αναλύονται τα σημαντικότερα εμπόδια που παρεμποδίζουν μέχρι τώρα μια διπλωματική λύση, υπό το πρίσμα των γεωπολιτικών επιδιώξεων και προϋποθέσεων των μερών.
Κυριότερες ειρηνευτικές πρωτοβουλίες μετά το 2022
Αρχικές διαπραγματεύσεις (Φεβρουάριος–Μάρτιος 2022)
Στις αρχικές εβδομάδες του πολέμου, η Ουκρανία και η Ρωσία προέβησαν σε άμεσες συνομιλίες με σκοπό την εκεχειρία. Πραγματοποιήθηκαν τρεις γύροι συνομιλιών στη Λευκορωσία (28 Φεβρουαρίου, 3 και 7 Μαρτίου 2022) και στη συνέχεια, τέλη Μαρτίου, διαπραγματεύσεις υψηλού επιπέδου στην Κωνσταντινούπολη υπό την αιγίδα της Τουρκίας[3][4]. Σε εκείνες τις συνομιλίες η ουκρανική πλευρά πρότεινε ένα πλαίσιο “ουδετερότητας” (δέσμευση ότι η Ουκρανία δεν θα ενταχθεί στο ΝΑΤΟ) με αντάλλαγμα ισχυρές διεθνείς εγγυήσεις ασφάλειας, ενώ η Ρωσία φαινόταν διατεθειμένη να συζητήσει μερική απόσυρση (διατηρώντας όμως τον έλεγχο περιοχών όπως η Κριμαία και τμήματα του Ντονμπάς)[5][2]. Παρά κάποιες αρχικές ενδείξεις προόδου, οι συνομιλίες κατέρρευσαν στις αρχές Απριλίου 2022 – αφενός λόγω της έλλειψης εμπιστοσύνης (μετά τις αποκαλύψεις θηριωδιών σε πόλεις όπως η Μπούτσα, η ουκρανική κοινή γνώμη και η ηγεσία θεώρησαν ανέφικτο έναν συμβιβασμό) και αφετέρου διότι η Ρωσία δεν έδειξε ειλικρινή διάθεση συμβιβασμού (συνέχισε τους βομβαρδισμούς κατά τη διάρκεια των συνομιλιών και τελικά απαίτησε η Ουκρανία να αναγνωρίσει τη ρωσική κυριαρχία σε κατεχόμενα εδάφη)[2]. Μέχρι τον Μάιο 2022, οι απ’ ευθείας διαπραγματεύσεις είχαν παγώσει πλήρως, με τις δύο πλευρές να αλληλοκατηγορούνται: η μεν Μόσχα ότι «η Ουκρανία υπαναχώρησε υπό τις πιέσεις της Δύσης», το δε Κίεβο ότι «η Ρωσία δεν ήταν ποτέ σοβαρή, απλώς κέρδιζε χρόνο για να συνεχίσει την επιθετικότητά της».
Ειρηνευτική φόρμουλα 10 σημείων της Ουκρανίας
Η “φόρμουλα ειρήνης” των 10 σημείων του Ουκρανού Προέδρου Βολοντιμίρ Ζελένσκι παρουσιάστηκε αρχικά στη σύνοδο κορυφής της G20 στο Μπαλί (Νοέμβριος 2022) και αποτελεί το επίσημο ουκρανικό πλαίσιο για μια «δίκαιη και βιώσιμη ειρήνη». Τα δέκα σημεία του Ζελένσκι περιλαμβάνουν: (1) ασφάλεια ακτινοβολίας και πυρηνική ασφάλεια (ειδικά γύρω από τον υπό ρωσική κατοχή πυρηνικό σταθμό στη Ζαπορίζια), (2) επισιτιστική ασφάλεια (εγγύηση εξαγωγών ουκρανικών σιτηρών προς τις φτωχές χώρες), (3) ενεργειακή ασφάλεια (περιορισμός της χρηματοδότησης του ρωσικού πολέμου μέσω ανώτατων ορίων τιμών στο ρωσικό πετρέλαιο, αποκατάσταση του ουκρανικού ενεργειακού δικτύου που έχει υποστεί ζημιές), (4) ανταλλαγή αιχμαλώτων και επαναπατρισμός απαγχθέντων (συμπεριλαμβανομένης της επιστροφής των χιλιάδων Ουκρανών παιδιών που έχουν εκτοπιστεί στη Ρωσία), (5) αποκατάσταση της εδαφικής ακεραιότητας της Ουκρανίας και επιβεβαίωσή της από τη Ρωσία σύμφωνα με τον Χάρτη του ΟΗΕ – σημείο στο οποίο ο Ζελένσκι τόνισε ότι «δεν υπόκειται σε διαπραγμάτευση»[6][7], (6) απόσυρση όλων των ρωσικών στρατευμάτων από το ουκρανικό έδαφος και πλήρης παύση εχθροπραξιών, με αποκατάσταση των διεθνώς αναγνωρισμένων συνόρων της Ουκρανίας[7], (7) δικαιοσύνη – δηλαδή δημιουργία ειδικού διεθνούς δικαστηρίου για την δίωξη των ρωσικών εγκλημάτων πολέμου και την λογοδοσία για το έγκλημα της επίθεσης, (8) πρόληψη οικοκτονίας και αποκατάσταση περιβάλλοντος (συμπεριλαμβανομένης της αποναρκοθέτησης και της αποκατάστασης υποδομών ύδρευσης), (9) μέτρα αποτροπής μελλοντικής κλιμάκωσης – δημιουργία ενός νέου αρχιτεκτονήματος ασφαλείας στην Ευρώπη που θα περιλαμβάνει στέρεες εγγυήσεις ασφαλείας για την Ουκρανία (π.χ. το λεγόμενο Σύμφωνο Ασφαλείας του Κιέβου, με δεσμεύσεις χωρών για στρατιωτική στήριξη της Ουκρανίας, ανάλογες κατ’ αρχήν με τη συλλογική άμυνα του ΝΑΤΟ), και (10) επικύρωση του τέλους του πολέμου – υπογραφή επίσημου εγγράφου από όλα τα εμπλεκόμενα μέρη που θα επιβεβαιώνει τη λήξη των εχθροπραξιών[8][9].
Ο Ζελένσκι έχει ζητήσει από τα τέλη του 2022 τη διοργάνωση μιας “παγκόσμιας συνόδου ειρήνης” βασισμένης σε αυτή τη φόρμουλα, ώστε οι διεθνείς ηγέτες να την εγκρίνουν επίσημα[10]. Μέχρι τα τέλη του 2023, η Ουκρανία –με τη στήριξη της G7 και της ΕΕ– διοργάνωσε σειρά προκαταρκτικών συναντήσεων (σε Κοπεγχάγη, Τζέντα και Μάλτα, βλ. παρακάτω) για να εξασφαλίσει τη σύμπλευση δεκάδων κρατών με αυτές τις αρχές. Η ρωσική πλευρά έχει απορρίψει ρητά το ειρηνευτικό σχέδιο Ζελένσκι, επιμένοντας ότι δεν πρόκειται να εγκαταλείψει εδάφη που κατέχει διά της βίας. Όπως δήλωσε το ρωσικό ΥΠΕΞ, η Μόσχα «δεν πρόκειται να εγκαταλείψει το 20% της Ουκρανίας που έχει προσαρτήσει» και θεωρεί τα κατεχόμενα ως δική της επικράτεια[11]. Η Ρωσία χαρακτηρίζει το σχέδιο αυτό μη ρεαλιστικό, ισχυριζόμενη ότι αγνοεί «τις νέες εδαφικές πραγματικότητες» (δηλ. την ρωσική κυριαρχία στις προσαρτημένες περιοχές) – μια θέση που αποτελεί “κόκκινη γραμμή” για το Κρεμλίνο[2]. Παρά την απόρριψη από τη Μόσχα, το ουκρανικό ειρηνευτικό σχέδιο έχει ευρεία συμβολική στήριξη από τη Δύση: οι ηγέτες της G7 δήλωσαν ότι η ειρήνη πρέπει να γίνει «στη βάση των δικαιωμάτων της Ουκρανίας όπως αυτά κατοχυρώνονται στον Χάρτη του ΟΗΕ»[12], ενώ και ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν τόνισε ότι συμμερίζεται «το ίδιο όραμα» με τον Ζελένσκι για μια δίκαιη ειρήνη[13]. Παρόλα αυτά, παραμένει διακριτική επιφύλαξη σε κάποιες πρωτεύουσες για ορισμένες πρόνοιες (π.χ. για το ειδικό δικαστήριο ή την άμεση ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ), και ο ίδιος ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες εξέφρασε την απαισιοδοξία του σημειώνοντας στα τέλη του 2022 ότι «δυστυχώς δεν διαφαίνεται πιθανότητα σοβαρών ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων στο άμεσο μέλλον»[14][15].
Σχέδιο 12 σημείων της Κίνας
Η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας, αν και επισήμως ουδέτερη (έχει απόσχει σε ψηφίσματα του ΟΗΕ και δεν έχει καταδικάσει ανοιχτά τη ρωσική εισβολή), προέβαλε τον Φεβρουάριο 2023 μια δική της πρόταση αρχών για τον τερματισμό του πολέμου. Το κινεζικό ειρηνευτικό “σχέδιο 12 σημείων” παρουσιάστηκε σε έγγραφο του Υπουργείου Εξωτερικών της Κίνας στις 24/2/2023 – στην επέτειο ενός έτους από την έναρξη του πολέμου[16]. Αν και το έγγραφο δεν εισερχόταν σε συγκεκριμένες λεπτομέρειες, συνιστούσε περισσότερο μια διακήρυξη βασικών αρχών, επαναλαμβάνοντας θέσεις που η Κίνα είχε ήδη εκφράσει προηγουμένως. Κεντρικά σημεία του ήταν: σεβασμός της εθνικής κυριαρχίας όλων των χωρών (με έμφαση στην τήρηση του διεθνούς δικαίου, χωρίς όμως ρητή αναφορά ότι η Ρωσία οφείλει να αποσυρθεί από τα κατεχόμενα ουκρανικά εδάφη), άμεση κατάπαυση του πυρός και έναρξη ειρηνευτικών συνομιλιών, αποτροπή χρήσης πυρηνικών όπλων ή επιθέσεων σε πυρηνικούς σταθμούς, έκκληση να μην γίνεται χρήση βιολογικών ή χημικών όπλων[17][18], προστασία αμάχων, ανταλλαγή αιχμαλώτων, διασφάλιση εξαγωγών σιτηρών (στήριξη της Πρωτοβουλίας Σιτηρών Μαύρης Θάλασσας), αντίθεση σε μονομερείς κυρώσεις (έμμεση κριτική στις δυτικές κυρώσεις κατά της Ρωσίας) και έκκληση για συνολική διευθέτηση ασφαλείας στην Ευρώπη. Η Κίνα τόνισε ότι «η σύγκρουση δεν ωφελεί κανέναν» και ζήτησε από όλα τα μέρη «να παραμείνουν λογικά και συγκρατημένα, αποφεύγοντας την περαιτέρω κλιμάκωση»[18].
Η αρχική αντίδραση στο κινεζικό σχέδιο υπήρξε μεικτή. Η ουκρανική κυβέρνηση, παρότι εξακολουθεί να απαιτεί την πλήρη αποχώρηση των Ρώσων ως προϋπόθεση ειρήνης, δεν το απέρριψε ολοκληρωτικά: ο ίδιος ο Ζελένσκι δήλωσε ότι είναι «ανοιχτός στο να εξετάσει ορισμένα σημεία του κινεζικού σχεδίου» και εξέφρασε την πρόθεση να συναντήσει τον πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ[16]. Είχε προηγηθεί όμως μια πιο απόλυτη δήλωση συμβούλου του Ζελένσκι, που απέρριψε το κινεζικό έγγραφο λέγοντας ότι «κάθε ειρηνευτικό σχέδιο προϋποθέτει την απόσυρση των ρωσικών στρατευμάτων στα σύνορα του 1991»[19] (δηλαδή την πλήρη ανατροπή όλων των ρωσικών εδαφικών κατακτήσεων από το 2014 κι έπειτα). Εν ολίγοις, το Κίεβο είδε με σκεπτικισμό πολλά σημεία (κυρίως την απουσία ρητής πρόβλεψης για ρωσική αποχώρηση), αλλά εκτίμησε την κινεζική έμφαση στην εδαφική κυριαρχία και στον κίνδυνο πυρηνικού πολέμου, προσπαθώντας να κρατήσει ανοικτό δίαυλο με το Πεκίνο[20]. Η Ρωσία, από την πλευρά της, επιδοκίμασε το κινεζικό σχέδιο σε γενικές γραμμές: το ρωσικό ΥΠΕΞ δήλωσε ότι «εκτιμά την προσπάθεια της φίλης Κίνας» και ότι η πρόταση του Πεκίνου θα μπορούσε να αποτελέσει βάση για ειρηνευτική λύση[21]. Ο ίδιος ο πρόεδρος Πούτιν ανέφερε αργότερα (Μάρτιος 2023) ότι «το κινεζικό σχέδιο θα μπορούσε να αποτελέσει βάση για τον τερματισμό του πολέμου, όταν η Δύση και το Κίεβο θα είναι έτοιμοι»[22]. Ωστόσο, η Μόσχα δεν δεσμεύθηκε σε καμία συγκεκριμένη ενέργεια ακολουθώντας το κινεζικό σχέδιο – αντίθετα, συνέχισε τις στρατιωτικές επιχειρήσεις. Σημειωτέον ότι το κινεζικό έγγραφο δεν κάλεσε πουθενά τη Ρωσία να αποσύρει τα στρατεύματά της, ούτε καν χαρακτήρισε τη σύρραξη ως εισβολή, γεγονός που έκανε τη Δύση να αμφισβητεί την ειλικρίνειά του. Ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ Γενς Στόλτενμπεργκ σχολίασε πως «η Κίνα δεν έχει μεγάλη αξιοπιστία ως μεσολαβητής, διότι αρνήθηκε να καταδικάσει την παράνομη εισβολή»[23]. Συνολικά, η πρωτοβουλία της Κίνας θεωρήθηκε περισσότερο ως διπλωματική κίνηση προβολής (position paper) εκ μέρους του Πεκίνου παρά ως λειτουργικό ειρηνευτικό σχέδιο: το Πεκίνο επιδιώκει να παρουσιαστεί ως υπεύθυνη μεγάλη δύναμη που προωθεί την ειρήνη, χωρίς όμως να αποστασιοποιείται από τη Ρωσία[24][18].
Μετά τη δημοσίευση του σχεδίου, η Κίνα έστειλε ειδικό απεσταλμένο (τον διπλωμάτη Λι Χούι) να περιοδεύσει σε Κίεβο, Μόσχα και ευρωπαϊκές πρωτεύουσες (Μάιος 2023) για να συζητήσει μια «πολιτική διευθέτηση». Ωστόσο, η ευρωπαϊκή υποδοχή ήταν χλιαρή – η Κίνα δεν συμμετείχε στην πρώτη συνάντηση συμβούλων στο πλαίσιο της ουκρανικής ειρηνευτικής φόρμουλας (Κοπεγχάγη, Ιούνιος 2023), ενώ εμφανίστηκε μόνο στην επόμενη (Τζέντα, Αύγουστος 2023) και απείχε ξανά από τον τρίτο γύρο (Μάλτα, Οκτώβριος 2023)[25][26]. Το γεγονός ότι το κινεζικό σχέδιο δεν ζητά άμεσα από τη Ρωσία να τερματίσει την κατοχή εδαφών, αλλά αντίθετα περιλαμβάνει αιτήματα που ευθυγραμμίζονται με τη ρωσική ρητορική (όπως η άρση κυρώσεων), καθιστά δύσπιστες την Ουκρανία και τις δυτικές χώρες ως προς τα κίνητρα του Πεκίνου.
Πρωτοβουλία Βραζιλίας (“ειρηνευτική λέσχη”)
Μια αξιοσημείωτη παρέμβαση από τον παγκόσμιο Νότο ήρθε από τον πρόεδρο της Βραζιλίας Λουίς Ινάσιο Lula da Silva. Ο Lula, από την αρχή της θητείας του το 2023, υιοθέτησε ρητορική υπέρ του τερματισμού του πολέμου μέσω διαλόγου, κρατώντας μια ουδέτερη στάση: καταδίκασε μεν τη ρωσική εισβολή και την παραβίαση της εδαφικής ακεραιότητας της Ουκρανίας, αλλά παράλληλα άσκησε κριτική και στη Δύση για “υποκίνηση” της σύγκρουσης μέσω της αποστολής όπλων[27][28]. Ο Lula πρότεινε τη δημιουργία μιας “ομάδας χωρών που δεν εμπλέκονται στον πόλεμο” – μιας ειρηνευτικής ομάδας-λέσχης – η οποία θα αναλάβει να μεσολαβήσει μεταξύ Μόσχας και Κιέβου[29][27]. Ήδη από τον Φεβρουάριο 2023, ο Βραζιλιάνος πρόεδρος είχε διατυπώσει την ιδέα ότι «είναι επείγον μια ομάδα κρατών εκτός σύγκρουσης να αναλάβει την ευθύνη να ηγηθεί διαπραγματεύσεων για την αποκατάσταση της ειρήνης»[30]. Τον Απρίλιο 2023 επανήλθε δημόσια, μετά από συναντήσεις του με τον πρόεδρο της Κίνας Σι και τον διάδοχο του θρόνου των ΗΑΕ, καλώντας ρητά σε συγκρότηση ενός “Club της Ειρήνης” που θα περιλαμβάνει χώρες όπως η Κίνα, η Ινδία, η Ινδονησία, η Βραζιλία, πιθανώς η Τουρκία κ.ά., οι οποίες θα ασκούσαν πιέσεις και στις δύο πλευρές για διαπραγματεύσεις[27][28]. Ο Lula μάλιστα δήλωσε: «Πρέπει να καθίσουμε στο τραπέζι και να πούμε: φτάνει, ας αρχίσουμε να μιλάμε, γιατί ο πόλεμος ποτέ δεν ωφέλησε την ανθρωπότητα»[31].
Βασικές θέσεις της βραζιλιάνικης προσέγγισης είναι η αντίθεση στη συνέχιση του πολέμου και η πεποίθηση ότι και οι δύο πλευρές έχουν ευθύνες: ο Lula προκάλεσε αντιδράσεις όταν είπε ότι «η απόφαση για τον πόλεμο πάρθηκε από δύο χώρες», εξισώνοντας εν μέρει τον επιτιθέμενο και τον αμυνόμενο[28]. Επιπλέον, κάλεσε τις χώρες που «ενθαρρύνουν τον πόλεμο» (υπονοώντας τις ΗΠΑ/ΕΕ που στέλνουν όπλα) να σταματήσουν να το κάνουν[32]. Η Βραζιλία έχει τηρήσει τη γραμμή να μην στέλνει όπλα στην Ουκρανία, επιδιώκοντας να διατηρήσει αμεροληψία – γεγονός που επικρίθηκε από το Κίεβο.
Η ουκρανική κυβέρνηση αντέδρασε με επιφύλαξη και ενόχληση σε αυτές τις δηλώσεις. Επέκρινε ιδιαίτερα τη ρητορική του Lula περί συνυπευθυνότητας, σημειώνοντας ότι πρόκειται για περίπτωση κατά την οποία «εξισώνεται το θύμα με τον επιτιθέμενο». Ο Ουκρανός ΥΠΕΞ Ντμίτρο Κουλέμπα κάλεσε τον Lula να επισκεφθεί την Ουκρανία και να δει με τα μάτια του την πραγματικότητα πριν εξάγει συμπεράσματα[33]. Το Κίεβο θεωρεί ότι μια εκεχειρία χωρίς την αποχώρηση των Ρώσων θα “πάγωνε” τον πόλεμο δίνοντας χρόνο στη Μόσχα να ανασυνταχθεί[34], και απορρίπτει προτάσεις που συνεπάγονται παραχώρηση ουκρανικών εδαφών. Συνεπώς, παρά την ευγένεια στις διπλωματικές επαφές (ο Ζελένσκι είχε τηλεφωνική επικοινωνία με τον Lula και τον προσκάλεσε να επισκεφθεί την Ουκρανία), η ουκρανική πλευρά δεν βλέπει ως αποδεκτή βάση την πρωτοβουλία του Lula, καθότι αυτή δεν προβλέπει ρωσική αποχώρηση.
Από ρωσικής πλευράς, αντίθετα, η ρητορική Lula ότι η Δύση πρέπει να σταματήσει να οπλίζει την Ουκρανία αντιμετωπίστηκε θετικά. Η Μόσχα χαιρέτισε τη “σώφρονα” (κατά την άποψή της) στάση της Βραζιλίας που αρνήθηκε να επιβάλει κυρώσεις στη Ρωσία και κρατά ανοικτούς διαύλους. Τον Απρίλιο 2023, ο Ρώσος ΥΠΕΞ Σ. Λαβρόφ επισκέφθηκε τη Μπραζίλια και ευχαρίστησε τη Βραζιλία για «την κατανόηση των γενεσιουργών αιτίων της κρίσης» – εννοώντας ότι η βραζιλιάνικη ηγεσία αναγνωρίζει και τις ανησυχίες ασφαλείας της Ρωσίας. Η Βραζιλία προωθεί την ιδέα ότι η διεθνής κοινότητα του Νότου (αναδυόμενες δυνάμεις) μπορεί να παίξει διαμεσολαβητικό ρόλο, υποκαθιστώντας εν μέρει τις δυτικές πρωτοβουλίες. Μέχρι στιγμής όμως, η “λέσχη της ειρήνης” παραμένει σε επίπεδο ιδέας – δεν έχει διαμορφωθεί συγκεκριμένο βήμα ή κοινό σχέδιο γραπτώς από τις εμπλεκόμενες χώρες.
Αφρικανική ειρηνευτική αποστολή (Ιούνιος 2023)
Μια σημαντική περιφερειακή πρωτοβουλία για ειρήνη εκδηλώθηκε από την Αφρικανική Ένωση (ΑΕ) το καλοκαίρι του 2023. Ανησυχώντας για τις επιπτώσεις του πολέμου στην Αφρική (κυρίως στην επισιτιστική ασφάλεια λόγω διαταραχών στην προμήθεια σιτηρών), οι ηγέτες επτά αφρικανικών κρατών ανέλαβαν αποστολή μεσολάβησης. Στην αποστολή μετείχαν οι πρόεδροι της Νότιας Αφρικής (Σίριλ Ραμαφόσα), της Σενεγάλης (Μάκι Σαλ), της Ζάμπιας, της Αιγύπτου, της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό, της Ουγκάντας καθώς και ο Πρόεδρος της Ένωσης Κομορών (που προεδρεύει τότε της ΑΕ)[35]. Οι Αφρικανοί ηγέτες επισκέφθηκαν αρχικά το Κίεβο (16 Ιουνίου 2023) και εν συνεχεία τον Άγιο Πετρούπολη για συνάντηση με τον Πούτιν (17 Ιουνίου 2023).
Η “ειρηνευτική πρωτοβουλία της Αφρικής” δεν δημοσιοποιήθηκε πλήρως σε επίσημο έγγραφο, αλλά σύμφωνα με διαρροές επρόκειτο για σχέδιο 10 σημείων[36]. Αντί να απαιτεί άμεση συνολική συμφωνία, το αφρικανικό σχέδιο επικεντρωνόταν σε «μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης» ως πρώτο στάδιο[37][5]. Συγκεκριμένα, προτάθηκαν ενέργειες όπως: μερική ρωσική αποχώρηση (pull-back) στρατευμάτων από ουκρανικά εδάφη, παύση εχθροπραξιών σε συγκεκριμένα σημεία ως τοπικές εκεχειρίες, απόσυρση των τακτικών πυρηνικών όπλων από τη Λευκορωσία (η Ρωσία είχε ανακοινώσει ότι θα τα μεταφέρει εκεί την άνοιξη 2023), αναστολή της εκτέλεσης του εντάλματος σύλληψης του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου κατά του Πούτιν (ώστε να καταστεί ρεαλιστική η συμμετοχή του σε διαπραγματεύσεις) και μερική χαλάρωση των κυρώσεων κατά της Ρωσίας[38]. Τα βήματα αυτά θεωρήθηκαν από τους Αφρικανούς ως αναγκαία για να δημιουργηθεί κλίμα κατάλληλο για κατάπαυση του πυρός και ακολούθως έναρξη διαλόγου. Το σχέδιο προέβλεπε ότι ύστερα από μια πρώτη φάση οικοδόμησης εμπιστοσύνης, θα μπορούσε να συμφωνηθεί γενική κατάπαυση του πυρός και να ακολουθήσουν άμεσες διαπραγματεύσεις Ρωσίας-Ουκρανίας, αλλά και ξεχωριστές συνομιλίες Ρωσίας-Δύσης για ευρύτερα ζητήματα (π.χ. έλεγχος εξοπλισμών: μεσαίου βεληνεκούς πυραυλικά συστήματα, τακτικά πυρηνικά όπλα, κ.λπ.)[39][40].
Στο Κίεβο, οι Αφρικανοί ηγέτες έγιναν δεκτοί εν μέσω ενός σφοδρού ρωσικού πυραυλικού μπαράζ στην πόλη – γεγονός που τόνισε δραματικά τις δυσκολίες της αποστολής. Σε κοινή συνέντευξη τύπου, ο Πρόεδρος Ζελένσκι ευχαρίστησε την Αφρικανική Ένωση για το ενδιαφέρον, αλλά επανέλαβε αμετακίνητα την πάγια θέση του: «Οποιαδήποτε διαπραγμάτευση με τη Ρωσία προϋποθέτει την πλήρη απόσυρση των κατοχικών δυνάμεων από όλη την ουκρανική γη»[1][41]. Εξέφρασε επίσης αμφιβολία για το τι νόημα θα είχε η συνάντηση των Αφρικανών με τον Πούτιν την επόμενη μέρα: «Δεν κατανοώ τι μπορούν να πετύχουν [στην Αγ. Πετρούπολη]… ενώ ο επιτιθέμενος βρίσκεται στο έδαφός μας» είπε χαρακτηριστικά[42]. Ο Ζελένσκι ξεκαθάρισε ότι δεν θα δεχθεί “πάγωμα” του πολέμου: «Αν επιτρέψουμε διαπραγματεύσεις ενώ οι κατακτητές βρίσκονται στη γη μας, αυτό θα παγώσει τον πόνο και την αδικία» τόνισε[34]. Η Ουκρανία ουσιαστικά στάθηκε ευγενικά αρνητική: στη συνάντηση πρότεινε στους Αφρικανούς να συμμετάσχουν (αν το επιθυμούν) σε μια μελλοντική διεθνή σύνοδο για το δικό της ειρηνευτικό σχέδιο, αντί να πιέζουν για άμεσο διάλογο με τη Ρωσία[43].
Στην Αγία Πετρούπολη, ο Πούτιν υποδέχθηκε τους Αφρικανούς επισημαίνοντας τους ιστορικούς δεσμούς Ρωσίας-Αφρικής και το ενδιαφέρον του Κρεμλίνου για την ήπειρο. Ωστόσο, απέκρουσε ουσιαστικά τα βασικά σημεία του αφρικανικού σχεδίου: όταν οι πρόεδροι της Ν. Αφρικής, της Σενεγάλης και των Κομορών παρουσίασαν τις προτάσεις τους, ο Πούτιν τους διέκοψε και αμφισβήτησε ευθέως τις “παραδοχές” τους, ειδικά την προσήλωση στα διεθνώς αναγνωρισμένα σύνορα[44]. Ο Ρώσος ηγέτης επανέλαβε τη γνωστή θέση του ότι «η σύγκρουση ξεκίνησε πολύ πριν τη ρωσική εισβολή, ευθύνεται η Δύση και το Κίεβο» – απορρίπτοντας έτσι το αφήγημα περί απρόκλητης ρωσικής επίθεσης[45]. Δήλωσε επίσης ότι η αύξηση των τιμών τροφίμων που πλήττει την Αφρική «δεν οφείλεται στη Ρωσία αλλά στις δυτικές κυρώσεις»[46], και ισχυρίστηκε ότι η Πρωτοβουλία Σιτηρών της Μαύρης Θάλασσας (που είχε επιτρέψει την εξαγωγή ουκρανικών σιτηρών επί ένα έτος) ουσιαστικά απέτυχε να βοηθήσει την Αφρική διότι «το μεγαλύτερο μέρος των σιτηρών πήγε σε πλούσιες χώρες»[47]. Σχετικά με τις συνομιλίες, ο Πούτιν είπε ότι «η Ρωσία δεν αρνήθηκε ποτέ τις διαπραγματεύσεις – το Κίεβο τις μπλόκαρε», επαναλαμβάνοντας όμως ότι κάθε ειρήνη προϋποθέτει την αποδοχή των “νέων πραγματικοτήτων” (δηλ. των προσαρτήσεων)[2]. Αυτή είναι μια απαίτηση μη αποδεκτή για την Ουκρανία, οπότε επί της ουσίας ο Ρώσος πρόεδρος απέρριψε τον αφρικανικό όρο περί σεβασμού των διεθνώς αναγνωρισμένων συνόρων.
Παρά τις διαφωνίες, η ρωσική πλευρά κράτησε ανοιχτή την πόρτα: ο εκπρόσωπος Πέσκοφ χαρακτήρισε την αφρικανική πρωτοβουλία «δύσκολο να υλοποιηθεί» αλλά είπε ότι ο Πούτιν «έδειξε ενδιαφέρον και θα συνεχίσει τον διάλογο με τις αφρικανικές χώρες»[48]. Ο ΥΠΕΞ Λαβρόφ δήλωσε ότι η Μόσχα συμμερίζεται τις «βασικές προσεγγίσεις» των Αφρικανών (χωρίς να διευκρινίσει ποιες)[2]. Οι Αφρικανοί από την πλευρά τους, επιστρέφοντας, εξέφρασαν πως «είχαμε το δικαίωμα να καλέσουμε για ειρήνη, δεν μπορούμε απλώς να μείνουμε άπρακτοι»[49]. Ο Ραμαφόσα είπε ότι βρήκαν «πεδίο για περαιτέρω συμμετοχή» και πως η Αφρική θα συνεχίσει την προσπάθεια. Πράγματι, ακολούθησαν επαφές στο περιθώριο της Ρωσο-Αφρικανικής Συνόδου Κορυφής (Αγ. Πετρούπολη, τέλος Ιουλίου 2023), όπου συζητήθηκε ξανά η ουκρανική κρίση, χωρίς όμως κάποια εξέλιξη. Εν κατακλείδι, η αφρικανική πρωτοβουλία ανέδειξε τη φιλειρηνική στάση του παγκόσμιου Νότου και την αγωνία του για τις παράπλευρες επιπτώσεις του πολέμου, αλλά επίσης κατέδειξε πόσο δύσκολο είναι να γεφυρωθεί το χάσμα: η Ουκρανία επιμένει στην πλήρη δικαίωσή της και η Ρωσία στην de facto νομιμοποίηση των εδαφικών της κερδών.
Λοιπές διεθνείς ειρηνευτικές πρωτοβουλίες
Πέραν των παραπάνω, υπήρξαν και άλλες προτάσεις ή κινήσεις ειρήνης από διάφορους παράγοντες:
• Τουρκία και ΟΗΕ – Πρωτοβουλία σιτηρών και ανταλλαγές αιχμαλώτων (2022): Η Τουρκία αξιοποίησε τη μοναδική θέση της (μέλος ΝΑΤΟ με φιλικές σχέσεις και προς Κίεβο και προς Μόσχα) για να μεσολαβήσει σε ειδικές συμφωνίες ανθρωπιστικού χαρακτήρα. Τον Ιούλιο 2022, με συντονισμό του ΟΗΕ, πέτυχε την Πρωτοβουλία της Μαύρης Θάλασσας για τα Σιτηρά, μια συμφωνία που επέτρεψε την επανάληψη των εξαγωγών ουκρανικών δημητριακών μέσω θαλάσσης, με παράλληλες διευκολύνσεις για ρωσικές εξαγωγές λιπασμάτων. Αυτή η μερική συμφωνία (όχι ειρήνευση, αλλά κρίσιμη για την επισιτιστική ασφάλεια) θεωρήθηκε δείγμα ότι η διπλωματία μπορεί να αποδώσει ακόμη και εν μέσω πολέμου. Επίσης, η Τουρκία μεσολάβησε σε μεγάλες ανταλλαγές αιχμαλώτων (π.χ. τον Σεπτέμβριο 2022 με εκατοντάδες αιχμαλώτους, συμπεριλαμβανομένων διοικητών του τάγματος Αζόφ). Αυτές οι ενέργειες του Τούρκου προέδρου Ερντογάν ενίσχυσαν το προφίλ του ως δυνητικού ειρηνοποιού. Η Τουρκία πρότεινε τον Οκτώβριο 2022 να φιλοξενήσει συνομιλίες Ρωσίας-Δύσης για τον τερματισμό του πολέμου, αλλά κάτι τέτοιο δεν ευοδώθηκε. Πάντως, μέχρι σήμερα η Άγκυρα κρατά ανοικτό τον διαύλο: ο Ερντογάν είχε τακτικές τηλεφωνικές επαφές με τον Πούτιν, προσπαθώντας (ανεπιτυχώς) να πείσει τη Ρωσία να επιστρέψει στη συμφωνία σιτηρών όταν αυτή αποχώρησε τον Ιούλιο 2023.
• Ινδονησία (Ιούνιος 2023): Μια απρόσμενη πρόταση ήρθε από τον Υπουργό Άμυνας της Ινδονησίας, Πραμπόβο Σουμπιάντο, στο περιθώριο του διαλόγου ασφαλείας Shangri-La στη Σιγκαπούρη (6/2023). Ο Σουμπιάντο πρότεινε άμεση κατάπαυση πυρός, δημιουργία αποστρατιωτικοποιημένης ζώνης υπό την επίβλεψη ειρηνευτικής δύναμης του ΟΗΕ κατά μήκος των σημερινών μετώπων, και διεθνή δημοψηφίσματα αυτοδιάθεσης στις επίμαχες περιοχές (Ντονέτσκ, Λουχάνσκ, Χερσώνα, Ζαπορίζια και Κριμαία) ώστε να αποφασιστεί το καθεστώς τους. Η πρόταση αυτή απορρίφθηκε ασυζητητί από το Κίεβο, που τη χαρακτήρισε φιλορωσική (διότι θα νομιμοποιούσε τα τετελεσμένα της εισβολής)[50]. Επίσης και η Ρωσία δεν την σχολίασε θετικά, καθώς τα δημοψηφίσματα αυτά θα υπονόμευαν τα ήδη σκηνοθετημένα από τη Μόσχα “δημοψηφίσματα προσάρτησης” του 2022.
• Βατικανό (Άνοιξη–Καλοκαίρι 2023): Ο Πάπας Φραγκίσκος, από την αρχή του πολέμου, έχει κάνει εκκλήσεις για ειρήνη και προσφέρθηκε να διαμεσολαβήσει. Το Βατικανό ανέλαβε το 2023 μια σιωπηλή διπλωματική αποστολή: ο Πάπας έστειλε έναν απεσταλμένο, τον καρδινάλιο Ματέο Τζούπι, στο Κίεβο, στη Μόσχα και στην Ουάσινγκτον, με στόχο κυρίως την ανθρωπιστική διάσταση (π.χ. την επιστροφή των απαχθέντων ουκρανών παιδιών από τη Ρωσία). Παρότι αυτό δεν αποτέλεσε ολοκληρωμένο ειρηνευτικό σχέδιο, το Βατικανό προσπάθησε να κρατήσει ανοικτές τις γέφυρες επικοινωνίας – η ρωσική πλευρά δέχθηκε να συνομιλήσει με τον απεσταλμένο του Πάπα, ένδειξη ότι αναζητά διεξόδους επικοινωνίας με τη Δύση χωρίς επίσημη δέσμευση[50]. Μέχρι τώρα, απτά αποτελέσματα δεν υπήρξαν, αλλά το Βατικανό δηλώνει ότι δεν εγκαταλείπει την προσπάθεια.
• Μεξικό (Σεπτέμβριος 2022): Μια ακόμη φωνή από τον παγκόσμιο Νότο, ο πρόεδρος του Μεξικού, Άντρες Μανουέλ Λόπες Ομπραδόρ, είχε προτείνει στον ΟΗΕ ένα σχέδιο για παγκόσμια “επιτροπή διαλόγου” υπό τον Πάπα Φραγκίσκο, τον Ινδό πρωθυπουργό Μόντι και τον ΓΓ/ΟΗΕ Γκουτέρες, που θα επιδίωκε εκεχειρία και διάλογο. Αυτή η ιδέα δεν προχώρησε, καθώς θεωρήθηκε μάλλον θεωρητική και δεν κέρδισε υποστήριξη.
Συνολικά, πολλαπλές ειρηνευτικές πρωτοβουλίες βρίσκονται σε εξέλιξη, αντανακλώντας και διαφορετικές οπτικές: οι δυτικές χώρες προκρίνουν την ουκρανική ειρηνευτική φόρμουλα (με έμφαση στην αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων), οι μεγάλες αναδυόμενες δυνάμεις (Κίνα, Βραζιλία, Ινδία) ζητούν εκεχειρία και διαπραγματεύσεις χωρίς να υποστηρίζουν ανοιχτά τις ουκρανικές εδαφικές διεκδικήσεις, ενώ περιφερειακοί φορείς (Αφρικανική Ένωση, Βατικανό) επικεντρώνονται σε βήματα αποκλιμάκωσης και ανθρωπιστικές λύσεις. Μέχρι στιγμής, καμία από αυτές τις προσεγγίσεις δεν έχει γεφυρώσει το βασικό χάσμα: η Ρωσία δεν δέχεται συζήτηση περί αποχώρησης από τα κατεχόμενα, ενώ η Ουκρανία θεωρεί αδιανόητη οποιαδήποτε συμφωνία που θα επιτρέπει στη Μόσχα να κρατήσει ουκρανικά εδάφη.
Ρόλος μεγάλων δυνάμεων στις διαπραγματευτικές προσπάθειες
ΗΠΑ και Ευρωπαϊκή Ένωση
Οι δυτικές δυνάμεις (Ηνωμένες Πολιτείες, κράτη-μέλη της ΕΕ, Βρετανία, Καναδάς, Αυστραλία κ.ά.) αποτέλεσαν τον κύριο στήριγμα της Ουκρανίας στρατιωτικά και διπλωματικά, γεγονός που επηρεάζει καταλυτικά τις προοπτικές και το πλαίσιο διαπραγματεύσεων. Επισήμως, η στάση των Δυτικών συνοψίζεται στη φράση που επαναλαμβάνει ο πρόεδρος Μπάιντεν: «Θα στηρίζουμε την Ουκρανία για όσο χρειαστεί», ενώ παράλληλα “τίποτα για την Ουκρανία χωρίς την Ουκρανία” – δηλαδή οι σύμμαχοι δεν θα πιέσουν το Κίεβο να συμβιβαστεί ενάντια στη θέλησή του. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι δεν έχει ασκηθεί δημόσια πίεση στον Ζελένσκι να διαπραγματευθεί με τον Πούτιν, ειδικά όσο η Ρωσία κατέχει έδαφος. Ωστόσο, δημοσιεύματα υποδεικνύουν ότι ιδιωτικά οι ΗΠΑ ενίοτε ενθαρρύνουν το Κίεβο να δείξει “ευελιξία” στη ρητορική του, ώστε να διατηρείται η διεθνής υποστήριξη. Για παράδειγμα, τον Νοέμβριο 2022 η Washington Post αποκάλυψε ότι η κυβέρνηση Μπάιντεν παρότρυνε παρασκηνιακά τον Ζελένσκι να εγκαταλείψει τον όρο της απομάκρυνσης του Πούτιν από την εξουσία ως προαπαιτούμενο συνομιλιών, διότι η απόλυτη άρνηση διαλόγου εκ μέρους του Κιέβου «προκαλούσε ανησυχία σε μέρη της Ευρώπης, της Αφρικής και της Λ. Αμερικής» που πλήττονται από τον παρατεινόμενο πόλεμο[51][52]. Αμερικανός αξιωματούχος φέρεται να είπε: «Η κόπωση με την Ουκρανία είναι πραγματικό φαινόμενο σε κάποιους εταίρους μας»[53]. Η Ουάσινγκτον δεν πίστευε ότι ο Πούτιν είναι σοβαρός για ειρήνη, αλλά ήθελε το ηθικό πλεονέκτημα – να φαίνεται ότι η Ουκρανία είναι πρόθυμη για “δίκαιη ειρήνη” (και ότι ο αδιάλλακτος είναι ο Πούτιν)[54]. Πράγματι, ο Ζελένσκι λίγο αργότερα (Νοέμβριος 2022) άλλαξε ελαφρώς τόνο δηλώνοντας: «Είμαστε έτοιμοι για μια ειρήνη – μια δίκαιη και δέουσα ειρήνη, με βάση τον σεβασμό στον Χάρτη του ΟΗΕ, την εδαφική μας ακεραιότητα και τον λαό μας»[55]. Οι ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ συνολικά τονίζουν ότι μόνη αποδεκτή ειρήνη είναι αυτή που δεν θα επιβραβεύει την ρωσική επίθεση. Χαρακτηριστικά, ο ΓΓ/ΝΑΤΟ Στόλτενμπεργκ δήλωσε: «Τα όπλα είναι στην πραγματικότητα ο δρόμος προς την ειρήνη… Δεν μπορεί να υπάρξει διαρκής ειρήνη αν η τυραννία και η καταπίεση νικήσουν την ελευθερία», εξηγώντας ότι μια ρωσική επικράτηση θα ενθαρρύνει περαιτέρω επιθετικότητα[56]. Η Δύση θεωρεί λοιπόν καθήκον της να ενισχύσει στρατιωτικά την Ουκρανία ώστε ο Πούτιν να αναγκαστεί είτε να υποχωρήσει, είτε τουλάχιστον να διαπραγματευτεί από πιο αδύναμη θέση. Στον βαθμό που η δυναμική στο πεδίο είναι κρίσιμη, οι δυτικοί ηγέτες βλέπουν τη συνέχιση της στήριξης ως μοχλό πίεσης για μια “καλύτερη” ειρήνη στο μέλλον.
Τούτων λεχθέντων, υπάρχουν διαφοροποιήσεις εντός της Δύσης: κάποιες ευρωπαϊκές φωνές έχουν κατά καιρούς πιο μετριοπαθή θέση. Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν και ο Γερμανός καγκελάριος Όλαφ Σολτς διατήρησαν ανοιχτό δίαυλο επικοινωνίας με τον Πούτιν τον πρώτο χρόνο του πολέμου, πραγματοποιώντας επανειλημμένες τηλεφωνικές συνομιλίες μαζί του. Ο Μακρόν προειδοποίησε νωρίς (Ιούνιος 2022) ότι «δεν πρέπει να ταπεινώσουμε τη Ρωσία» δημόσια, διότι θα χρειαζόταν στο τραπέζι της ειρήνης – δήλωση που προκάλεσε αντιδράσεις σε Πολωνία/Βαλτικές χώρες και δυσφορία στο Κίεβο. Ωστόσο, ο ίδιος Μακρόν αργότερα (Μάιος 2023) ξεκαθάρισε ότι «θέλουμε ειρήνη, αλλά όχι μια ειρήνη που ουσιαστικά θα ισοδυναμεί με ουκρανική συνθηκολόγηση», προσθέτοντας πως «μια βεβιασμένη ειρήνη θα διαιώνιζε την αστάθεια»[57]. Η Ιταλία είχε παρουσιάσει νωρίς (Μάιος 2022) ένα 4-σημείο ειρηνευτικό σχέδιο (κατάπαυση του πυρός, ουδετερότητα της Ουκρανίας με εγγυήσεις, διαπραγματεύσεις για το μέλλον Κριμαίας/Ντονμπάς, πολυμερής συνθήκη ειρήνης και ασφάλειας), αλλά η Ρωσία το απέρριψε άμεσα και δεν συζητήθηκε περαιτέρω. Συνολικά, στην Ευρώπη –ειδικά μετά τις ρωσικές ομαδικές πυραυλικές επιθέσεις κατά πόλεων το φθινόπωρο 2022 και τις προσαρτήσεις εδαφών από τη Ρωσία– έχει ενισχυθεί η πεποίθηση ότι ο Πούτιν δεν επιθυμεί ειλικρινά την ειρήνη αλλά την παράδοση της Ουκρανίας. Ως εκ τούτου, ακόμη και χώρες που παλιότερα τάσσονταν υπέρ διαλόγου (π.χ. Γερμανία, Γαλλία) τώρα επαναλαμβάνουν ότι μόνο μια “δίκαιη ειρήνη” είναι αποδεκτή, δηλαδή με σεβασμό στην εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας. Μέχρι στιγμής, καμία δυτική κυβέρνηση δεν έχει δημοσίως υποστηρίξει την ιδέα παραχώρησης ουκρανικών εδαφών στη Ρωσία ως αντάλλαγμα για ειρήνη.
Στην πράξη βέβαια, ο πόλεμος φθείρει και τις δυτικές κοινωνίες, με το κόστος της ενίσχυσης της Ουκρανίας και τις οικονομικές παρενέργειες (ενέργεια, πληθωρισμός). Υπάρχουν έτσι ανησυχίες μήπως οι δημοκρατίες χάσουν την υπομονή τους σε ένα μακροχρόνιο πόλεμο φθοράς. Η ενότητα του δυτικού συνασπισμού έχει μέχρι τώρα διατηρηθεί σε μεγάλο βαθμό, αλλά για το 2024-25 παραμένει ερωτηματικό αν, π.χ., μια νέα κυβέρνηση στις ΗΠΑ ή κάποιες αλλαγές πολιτικών συσχετισμών στην Ευρώπη, θα μπορούσαν να φέρουν διαφορετική προσέγγιση (π.χ. πιέσεις για διαπραγμάτευση). Τονίζεται εν προκειμένω ότι ήδη από το 2023, ορισμένοι πολιτικοί –ιδίως στην αμερικανική αντιπολίτευση– ζητούν να οριστεί ποιό είναι το “endgame” (τελικός στόχος) στη στήριξη προς την Ουκρανία[58], υπονοώντας ότι δεν μπορεί να συνεχίζεται επ’ αόριστον χωρίς προοπτική ειρήνης. Μέχρι στιγμής πάντως, η επίσημη δυτική γραμμή παραμένει αμετακίνητη υπέρ της πλήρους νίκης της Ουκρανίας ή τουλάχιστον μιας λύσης που θα αποκαθιστά τα ουκρανικά εδάφη.
Κίνα
Η Κίνα διαδραματίζει έναν προσεκτικό αλλά σημαντικό ρόλο. Ως στρατηγικός εταίρος της Ρωσίας (το Πεκίνο έχει κηρύξει μια “χωρίς όρια φιλία” με τη Μόσχα λίγο πριν τον πόλεμο), η Κίνα απέχει από ευθείες επικρίσεις του Κρεμλίνου και παρέχει οικονομική “σανίδα σωτηρίας” στη ρωσική οικονομία (αυξάνοντας τις αγορές ρωσικών καυσίμων κ.ά.). Παράλληλα όμως, η Κίνα αποφεύγει να παράσχει άμεση στρατιωτική βοήθεια στη Ρωσία και επιθυμεί να μην χαρακτηριστεί συνεργός σε μια αιματηρή σύγκρουση. Το ειρηνευτικό της σχέδιο 12 σημείων (αναλύθηκε προηγουμένως) ήταν μια κίνηση να τοποθετηθεί ως υπεύθυνη μεγάλη δύναμη που ζητά ειρήνη. Η συμμετοχή της Κίνας στις διεθνείς συναντήσεις για το ουκρανικό (ιδίως στην Τζέντα τον Αύγουστο 2023) θεωρήθηκε διπλωματική επιτυχία, διότι σηματοδότησε ενδεχομένως μια μερική στροφή του Πεκίνου στο να εμπλακεί σε πολυμερείς συζητήσεις[25]. Αναλυτές σχολίασαν ότι η παρουσία Κινέζου απεσταλμένου στην Τζέντα ίσως υπέδειξε “αβεβαιότητα” της Κίνας ως προς την πορεία του πολέμου – ενώ προηγουμένως είχε μείνει μακριά θεωρώντας τη Ρωσία ικανή να επιτύχει τους στόχους της, τώρα βλέποντας τον παρατεταμένο πόλεμο, ίσως το Πεκίνο επιδιώκει σταδιακά ρόλο συμβιβαστικό για να αποτρέψει μια ρωσική ήττα ή έναν πυρηνικό κίνδυνο. Ωστόσο, η κινεζική στάση δεν έχει μεταβληθεί ουσιωδώς: συνεχίζει να κατηγορεί το ΝΑΤΟ για επέκταση, να ζητά άρση κυρώσεων και να μην αναγνωρίζει τις ρωσικές προσαρτήσεις de jure (τυπικά λέει ότι στηρίζει την εδαφική ακεραιότητα των κρατών, συμπεριλαμβανομένης της Ουκρανίας, αλλά ταυτόχρονα υπονοεί ότι τα ζητήματα αυτά είναι περίπλοκα).
Είναι αξιοσημείωτο ότι η Κίνα διατηρεί επικοινωνία υψηλού επιπέδου με τη Ρωσία – ο πρόεδρος Σι έχει συναντήσει δια ζώσης τον Πούτιν αρκετές φορές μετά τον πόλεμο, ενώ δεν έχει μιλήσει ούτε μία φορά με τον Ζελένσκι μέχρι σήμερα[59]. Αυτό περιορίζει τον ρόλο της ως αμερόληπτου διαμεσολαβητή. Οι δυτικές υπηρεσίες φοβούνται ότι το Πεκίνο ενδέχεται να υποστηρίξει πιο ενεργά τη Μόσχα (π.χ. με στρατιωτική τεχνολογία) αν δει ότι η Ρωσία κινδυνεύει με ταπεινωτική ήττα – αν και κάτι τέτοιο δεν έχει επιβεβαιωθεί ανοιχτά. Αντίθετα, η Κίνα ίσως επιδιώκει να αναμειχθεί στην μεταπολεμική ανοικοδόμηση της Ουκρανίας (έχει ήδη προσεγγίσει ευρωπαϊκές χώρες λέγοντας ότι θα μπορούσε να συμβάλει στην οικονομική ανάκαμψη), θέλοντας να αποκτήσει ρόλο “ειρηνοποιού” στο τέλος της σύγκρουσης[60]. Εν κατακλείδι, η Κίνα ρήτορικά υποστηρίζει την ανάγκη ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων, αλλά επί του πρακτέου στηρίζει τη ρωσική θέση ότι δεν ευθύνεται η Μόσχα για τη συνέχιση του πολέμου. Ο ρόλος της μπορεί να γίνει κρίσιμος μόνο αν κάποια στιγμή ασκήσει πίεση στο Κρεμλίνο να αποδεχτεί συμβιβασμό – κάτι που δεν έχει (ακόμη) συμβεί.
Τουρκία
Η Τουρκία ξεχωρίζει ως η μόνη χώρα-μέλος του ΝΑΤΟ που έχει καταφέρει να μεσολαβήσει απευθείας ανάμεσα στη Ρωσία και την Ουκρανία. Ο πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν από την αρχή του πολέμου επιδίωξε να κρατήσει ισορροπία: αφενός στήριξε ελαφρά την Ουκρανία (πώληση drone Bayraktar, κλείσιμο των Στενών στα ρωσικά πολεμικά, ρητορική κατά της εισβολής), αφετέρου δεν συμμετείχε στις κυρώσεις και ενίσχυσε το εμπόριο με τη Ρωσία. Αυτό του επέτρεψε να κερδίσει εμπιστοσύνη από τον Πούτιν και να αναλάβει καίριες μεσολαβητικές αποστολές. Η Τουρκία ήταν κεντρικός παίκτης τόσο στη Συμφωνία Σιτηρών όσο και σε μεγάλες ανταλλαγές αιχμαλώτων, επιτυγχάνοντας συγκεκριμένες διευθετήσεις που ανακούφισαν την ανθρωπιστική κρίση. Ο Ερντογάν έχει κατ’ επανάληψη δηλώσει ότι «δεν υπάρχει νικητής σε αυτόν τον πόλεμο, όλοι χάνουν» και ότι η Τουρκία θέλει να φέρει τον Ζελένσκι και τον Πούτιν στο τραπέζι. Τον Οκτώβριο 2022, όταν ο Ζελένσκι υπέγραψε διάταγμα απαγορεύοντας διαπραγματεύσεις με τον Πούτιν, ο Ερντογάν διαφώνησε ανοιχτά, λέγοντας πως «ακόμα και οι πιο δύσκολες πόρτες ανοίγουν με διάλογο» – αλλά παράλληλα σεβάστηκε τη θέση του Κιέβου. Η Τουρκία έχει φιλοξενήσει τουλάχιστον δύο μυστικούς γύρους επαφών Ρωσίας-Δύσης (π.χ. συνάντηση αρχηγών CIA και FSB στην Άγκυρα, Νοέμβριος 2022), λειτουργώντας ως ουδέτερο έδαφος.
Ο τουρκικός ρόλος εκτιμάται από πολλούς ως κλειδί για μια μελλοντική κατάπαυση πυρός, ιδίως αν οι άμεσες επικοινωνίες Δύσης-Ρωσίας παραμένουν εχθρικές. Ωστόσο, η επιρροή της Τουρκίας έχει και όρια: το Κρεμλίνο τελικά αποσύρθηκε από τη συμφωνία σιτηρών παρά τις εκκλήσεις Ερντογάν, δείχνοντας ότι προτεραιότητα για τον Πούτιν είναι οι δικοί του όροι. Η Τουρκία επίσης δυσκολεύεται να ισορροπήσει, καθώς σταδιακά εντάσσεται πιο ενεργά στο δυτικό στρατόπεδο (έδωσε τελικά συγκατάθεση για ένταξη της Σουηδίας στο ΝΑΤΟ κ.λπ.). Εντούτοις, ο Ερντογάν μέχρι σήμερα είναι ίσως ο μόνος ηγέτης που συνομιλεί εξίσου συχνά με τον Ζελένσκι και τον Πούτιν. Το 2023 μάλιστα κάλεσε και τους δύο να συναντηθούν στην Κωνσταντινούπολη, πρόταση που μένει στον αέρα. Συμπερασματικά, η Τουρκία προωθεί λύσεις “βηματικές” (step-by-step) παρά μια συνολική συμφωνία άμεσα – π.χ. μπορεί να επιδιώξει μια νέα τοπική εκεχειρία ή περιορισμένη συμφωνία (για τον πυρηνικό σταθμό της Ζαπορίζια, ή νέα ανταλλαγή αιχμαλώτων). Τέτοιες μικρές συμφωνίες θα μπορούσαν σταδιακά να χτίσουν εμπιστοσύνη, αλλά όσο τα μεγάλα ζητήματα (σύνορα, ασφάλεια) μένουν άλυτα, ο ρόλος της Άγκυρας είναι ανακουφιστικός αλλά όχι επίλυσης των βαθύτερων αιτιών της σύγκρουσης.
Άλλοι σημαντικοί δρώντες
• Ινδία: Ως προεδρεύουσα του G20 το 2023, η Ινδία προσπάθησε να κρατήσει ουδέτερη γλώσσα στο θέμα. Ο πρωθυπουργός Ναρέντρα Μόντι είχε πει στον Πούτιν (Σεπτέμβριος 2022) τη φράση «η σημερινή εποχή δεν είναι εποχή πολέμου», καλώντας εμμέσως για λήξη των εχθροπραξιών. Στις συνόδους G20, η Ινδία πέτυχε να υπάρξει συμβιβαστικό ανακοινωθέν (Δελχί, 9/2023) όπου όλες οι χώρες συμφώνησαν σε διατύπωση περί «σεβασμού της εδαφικής ακεραιότητας και κυριαρχίας» γενικά, αλλά απέφυγαν να κατονομάσουν τη Ρωσία ως επιτιθέμενη. Η Ινδία λοιπόν κρατά ισορροπία: ζητά “ειρήνη και διάλογο”, δεν συμμετέχει σε κυρώσεις, αλλά ούτε επικυρώνει τη ρωσική επιθετικότητα.
• ΟΗΕ: Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, μέσω του ΓΓ Αντόνιο Γκουτέρες, έχει περιορισμένες δυνατότητες μεσολάβησης επειδή η Ρωσία είναι μόνιμο μέλος του ΣΑ/ΟΗΕ και μπλοκάρει οποιαδήποτε απόφαση. Ο Γκουτέρες λειτούργησε κυρίως ως μεσολαβητής στο ζήτημα των σιτηρών και σε κάποιες ανταλλαγές κρατουμένων. Έχει δηλώσει ότι υποστηρίζει όλες τις προσπάθειες ειρήνης, αλλά ρεαλιστικά βλέπει λίγο χώρο για πρόοδο. Η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ έχει υιοθετήσει (Μάρτιος 2022 και Φεβρουάριος 2023) ψηφίσματα με συντριπτική πλειοψηφία που καλούν σε άμεση και άνευ όρων απόσυρση των ρωσικών δυνάμεων από την Ουκρανία. Η Ρωσία τα αγνοεί, αλλά διπλωματικά αυτά ενισχύουν την ουκρανική θέση.
• Περιφερειακές δυνάμεις: Το Ισραήλ αρχικά (Μάρτιος 2022) επιχείρησε διαμεσολάβηση μέσω του τότε πρωθυπουργού Ναφτάλι Μπένετ, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Οι αραβικές χώρες (π.χ. Σαουδική Αραβία, Κατάρ, ΗΑΕ) διατηρούν επαφές με Μόσχα και Κίεβο – η Σ. Αραβία μάλιστα χρηματοδότησε ανθρωπιστική βοήθεια και συμμετέχει στις συναντήσεις της ουκρανικής φόρμουλας, προβάλλοντας κι αυτή το προφίλ του μεσολαβητή. Η Πολωνία, Βαλτικές χώρες, Τσεχία, Σλοβακία κ.ά. στην Ευρώπη είναι οι πιο σθεναροί υποστηρικτές της Ουκρανίας και αντιτίθενται σε οποιαδήποτε πρόωρη συμβιβαστική λύση. Αντίθετα, η Ουγγαρία (κυβέρνηση Όρμπαν) έχει τηρήσει φιλορωσική στάση και ζητά κατάπαυση του πυρός και διαπραγματεύσεις, επικρίνοντας τις κυρώσεις. Αυτό δείχνει ότι ακόμη και εντός ΕΕ/ΝΑΤΟ υπάρχουν αποκλίσεις σχετικά με την τακτική για την ειρήνη (συνέχιση πολέμου μέχρι νίκης έναντι άμεσων συνομιλιών).
Συνοψίζοντας, οι μεγάλες δυνάμεις ενεργούν βάσει των δικών τους συμφερόντων: οι μεν ΗΠΑ/ΕΕ θεωρούν ότι μόνο μια ρωσική αποτυχία θα φέρει ασφαλή ειρήνη στην Ευρώπη (γι’ αυτό προέχει να ενισχυθεί η Ουκρανία), ενώ οι δε Κίνα/Ινδία/Βραζιλία κ.ά. του Νότου ενδιαφέρονται πρωτίστως να τερματιστεί ο πόλεμος σύντομα για να σταθεροποιηθεί η παγκόσμια οικονομία, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει κάποιου είδους συμβιβασμό που δεν θα ικανοποιεί πλήρως την Ουκρανία. Η Τουρκία και μερικές άλλες μεσαίες δυνάμεις βρίσκονται στο ενδιάμεσο, προσπαθώντας να λειτουργήσουν ως γέφυρες.
Διεθνείς διακηρύξεις, σύνοδοι κορυφής και περιφερειακές πρωτοβουλίες
Ένα σημαντικό σκέλος των πολιτικών διαστάσεων του πολέμου είναι οι πολυμερείς διπλωματικές διεργασίες – δηλαδή οι σύνοδοι και συνεδριάσεις σε διεθνές επίπεδο με αντικείμενο την ειρηνευτική προσπάθεια, καθώς και τα κείμενα διακήρυξης αρχών.
• Ψηφίσματα ΟΗΕ: Όπως αναφέρθηκε, δύο φορές η Γενική Συνέλευση κατέγραψε την παγκόσμια άποψη. Στις 2 Μαρτίου 2022, 141 χώρες (έναντι 5 κατά και 35 αποχών) ζήτησαν με ψήφισμα τον άμεσο τερματισμό της ρωσικής επίθεσης και πλήρη αποχώρηση των ρωσικών δυνάμεων. Στις 23 Φεβρουαρίου 2023, αντίστοιχο ψήφισμα με 141 ψήφους (7 κατά, 32 αποχές) κάλεσε ξανά για συνολική, δίκαιη και βιώσιμη ειρήνη, στη βάση της εδαφικής ακεραιότητας της Ουκρανίας. Τα ψηφίσματα αυτά, αν και μη δεσμευτικά, έχουν πολιτικό βάρος: έδειξαν τη διεθνή απομόνωση της Ρωσίας σε επίπεδο αρχών. Η Ρωσία όμως τα αγνόησε και συνέχισε τον πόλεμο.
• Διασκέψεις για την ειρήνη υπό την αιγίδα της Ουκρανίας: Το 2023, η Ουκρανία, σε συντονισμό με τους δυτικούς συμμάχους, ξεκίνησε μια σειρά άτυπων συναντήσεων με εκπροσώπους δεκάδων χωρών, προσπαθώντας να δημιουργήσει παγκόσμια συναίνεση γύρω από τις αρχές του 10-σημείου ειρηνευτικού της πλάνου. Πρώτος σταθμός ήταν το Μέγαρο Μαρτινιανού στην Κοπεγχάγη (24 Ιουνίου 2023), όπου συναντήθηκαν υψηλοί αξιωματούχοι (σύμβουλοι εθνικής ασφάλειας και διπλωμάτες) από περίπου 15 χώρες: εκτός των G7 και ΕΕ, συμμετείχαν για παράδειγμα η Βραζιλία, η Ινδία, η Νότια Αφρική, η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία[4]. Η Κίνα προσκλήθηκε αλλά δεν παρέστη – ένδειξη της τότε επιφυλακτικότητάς της[26]. Αντικείμενο της συνάντησης ήταν το σχέδιο για μια μελλοντική “Σύνοδο Ειρήνης” (Peace Summit) όπου θα καλούνταν ηγέτες κρατών να εγκρίνουν επίσημα τις αρχές της ουκρανικής φόρμουλας[61]. Στόχος δεν ήταν να διαπραγματευτούν με τη Ρωσία (η οποία δεν θα προσκαλούνταν σε τέτοια σύνοδο), αλλά να αθροιστεί διεθνής πίεση προς τη Μόσχα μέσω ενός μεγάλου συνασπισμού χωρών[62]. Στην Κοπεγχάγη, σύμφωνα με ευρωπαίους αξιωματούχους, σημειώθηκε σύγκλιση στο ότι οι αρχές της ειρήνης πρέπει να βασίζονται στον Χάρτη του ΟΗΕ (εδαφική ακεραιότητα, κυριαρχία)[63]. Ο επικεφαλής της ουκρανικής αντιπροσωπείας, Αντρίι Γερμάκ, διαβεβαίωσε ότι το Κίεβο είναι «έτοιμο να ακούσει» τις απόψεις άλλων, αλλά ξεκαθάρισε πως «δεν μπορεί να υπάρξει εδαφικός συμβιβασμός»[64]. Η συνάντηση αυτή έγινε στον απόηχο της αποτυχημένης ανταρσίας Wagner κατά του ρωσικού στρατού (23-24/6/23), κάτι που ευρωπαίοι διπλωμάτες σχολίασαν ότι «μπορεί να καθιστά τον Πούτιν πιο αδύναμο, άρα ίσως περισσότερο ανοικτό στην ειρήνη» – ανάλυση μάλλον αισιόδοξη[65]. Ουσιαστικά όμως, η Κοπεγχάγη ήταν ένα πρώτο βήμα “ζύμωσης” απόψεων.
Η δεύτερη συνάντηση διεξήχθη με μεγαλύτερη συμμετοχή στην Τζέντα της Σαουδικής Αραβίας (5–6 Αυγούστου 2023). Εκεί συγκεντρώθηκαν εκπρόσωποι περισσότερων από 40 χωρών, συμπεριλαμβανομένων πλέον και της Κίνας και της Ινδίας, καθώς και των περισσότερων G20, ΕΕ, κ.ά.[66]. Η συμμετοχή αυτή καθ’ εαυτή χαρακτηρίστηκε διπλωματική επιτυχία για την Ουκρανία και τη Σ. Αραβία, διότι έδειξε ότι ακόμη και μεγάλες χώρες του Νότου ήταν διατεθειμένες να ακούσουν και να συζητήσουν τις ουκρανικές θέσεις σε πολυμερές πλαίσιο χωρίς τη Ρωσία[25]. Οι συνομιλίες στην Τζέντα χαρακτηρίστηκαν “παραγωγικές” από τους Ουκρανούς, ενώ η Ρωσία –που δεν προσεκλήθη– τις αποδοκίμασε ως “καταδικασμένες εκ των προτέρων” προσπάθειες της Δύσης να στρέψει τον Παγκόσμιο Νότο κατά της Μόσχας[66][67]. Στη σύνοδο αυτή τονίστηκε η ανάγκη θεμελίωσης της ειρήνης σε αρχές διεθνούς δικαίου: όλοι οι συμμετέχοντες, σύμφωνα με το ανακοινωθέν των Σαουδαράβων, δέχθηκαν ότι ο σεβασμός της κυριαρχίας και εδαφικής ακεραιότητας είναι ουσιώδης[68]. Συμφωνήθηκε να συνεχιστούν οι διαβουλεύσεις σε ομάδες εργασίας, με απώτερο στόχο μια μεγαλύτερη σύνοδο κορυφής. Οι δυτικοί παρατηρητές σημείωσαν ως σημαντικό το ότι η Κίνα συμμετείχε – αν και επεσήμαναν πως αυτό δεν σηματοδοτεί μεταβολή στην κινεζική στήριξη προς τη Ρωσία, αλλά τουλάχιστον το Πεκίνο θέλησε να είναι “στο δωμάτιο” ώστε να επηρεάσει τις συζητήσεις[25]. Η Σαουδική Αραβία πιστώθηκε κι αυτή ρόλο-κλειδί, έχοντας χρησιμοποιήσει τις σχέσεις της με Κίνα, Ρωσία, Ουκρανία για να συγκαλέσει ένα τόσο ευρύ φόρουμ[69].
Η τρίτη συνάντηση πραγματοποιήθηκε στη Μάλτα (28–29 Οκτωβρίου 2023) με ακόμη μεγαλύτερη συμμετοχή: περίπου 65–70 χώρες εκπροσωπήθηκαν (ο αριθμός αυξήθηκε σημαντικά λόγω και της πίεσης της Δύσης σε αναποφάσιστες χώρες)[70]. Παρότι η Κίνα δεν πήγε αυτή τη φορά, στη Μάλτα έδωσαν το “παρών” πολλές αναπτυσσόμενες χώρες από όλες τις ηπείρους – μια ένδειξη ότι το Κίεβο σημειώνει πρόοδο στη διεθνή απήχηση των προτάσεών του[71]. Ο Ουκρανός διπλωμάτης Ιγκόρ Ζόφκβα (σύμβουλος Ζελένσκι) τόνισε πως ενώ στην Κοπεγχάγη είχαν 15 χώρες και στην Τζέντα 43, στη Μάλτα ήρθαν έως 70, γεγονός που αποδεικνύει ότι διευρύνεται η στήριξη σε όλα τα σημεία του ορίζοντα[70]. Στη Μάλτα, συζητήθηκαν σε βάθος τα τεχνικά επιμέρους θέματα των 10 σημείων – κάθε ομάδα χωρών ανέλαβε κι από ένα (π.χ. ενεργειακή ασφάλεια, επισιτιστική ασφάλεια, ανταλλαγές αιχμαλώτων, κ.ο.κ.). Ο στόχος ήταν να καταρτιθούν συγκεκριμένες προτάσεις-λύσεις ανά τομέα που θα μπορούσαν να υιοθετηθούν στη μελλοντική σύνοδο κορυφής[72][73]. Ο Ζόφκβα ανέφερε ότι εξακολουθεί το Κίεβο να ελπίζει σε μια Σύνοδο Ειρήνης επίπεδου ηγετών εντός του 2023, αλλά κάτι τέτοιο εν τέλει μετατέθηκε στο 2024 λόγω και των γεωπολιτικών εξελίξεων (ξέσπασμα πολέμου Ισραήλ-Χαμάς τον Οκτώβριο 2023, το οποίο έστρεψε την προσοχή της Δύσης αλλού και δημιούργησε συγκρίσεις “διπλών προτύπων” που δυσκολεύουν το αφήγημα – αρκετές χώρες της Αφρικής και Μέσης Ανατολής θεωρούν ότι η Δύση έχει διαφορετική στάση στην Παλαιστίνη απ’ ό,τι στην Ουκρανία, γεγονός που ενδέχεται να μειώσει τον ενθουσιασμό τους για τα ουκρανικά ψηφίσματα[74]).
Συμπερασματικά, οι συναντήσεις αυτές (υπό Κίεβο/G7) συνιστούν μια νέα μορφή πολυμερούς διπλωματίας: χωρίς τη Ρωσία παρούσα, αλλά με προσπάθεια να κερδηθούν οι “ουδέτερες” χώρες σε μια κοινή πλατφόρμα για την ειρήνη. Η Ρωσία τις βλέπει με καχυποψία ή και εχθρότητα, καθώς είναι σαφές ότι ο σκοπός τους είναι να απομονώσουν τη Μόσχα (ο υφ. ΥΠΕΞ Ριάμπκοφ τις χαρακτήρισε «άσκοπες προσπάθειες της Δύσης»[67]). Ωστόσο, όσο συνεχίζεται ο πόλεμος, τέτοιες διεργασίες κρατούν ζωντανή την ιδέα μιας διπλωματικής λύσης και ενισχύουν τη θέση της Ουκρανίας ότι η ίδια έχει προτείνει μια λογική ειρηνευτική οδό και είναι διατεθειμένη για διάλογο – υπό όρους συμβατούς με το διεθνές δίκαιο.
• Περιφερειακές Σύνοδοι Κορυφής: Εκτός των παραπάνω, το θέμα της Ουκρανίας συζητήθηκε έντονα σε διάφορα διεθνή fora. Στις συνόδους G20 (Νοέμβριος 2022 στο Μπαλί και Σεπτέμβριος 2023 στο Νέο Δελχί) επετεύχθη μίνιμουμ κοινός παρονομαστής: καταδικάστηκε η χρήση βίας για αλλαγή συνόρων, αλλά αποφεύχθηκε η καταδίκη της Ρωσίας ονομαστικά λόγω της διαφωνίας Ρωσίας-Κίνας. Στη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ στο Βίλνιους (7/2023), οι ηγέτες δεσμεύθηκαν να συνεχίσουν τον πόλεμο μέχρι η Ουκρανία να νικήσει, απορρίπτοντας εμμέσως κάθε πρόωρη ειρηνευτική φόρμουλα. Στη Σύνοδο BRICS (Αύγουστος 2023), οι χώρες του νότου (Βραζιλία, Νότια Αφρική, Ινδία, Κίνα κ.λπ.) κάλεσαν σε διάλογο και ειρήνη, αλλά επί της ουσίας διχάστηκαν: η Βραζιλία/Ν.Αφρική πιο κοντά στις ρωσικές θέσεις, η Ινδία/Κίνα πιο ουδέτερες. Στον Αραβικό Σύνδεσμο, ο Ζελένσκι εκφώνησε ομιλία (5/2023) καλώντας τα αραβικά κράτη να βοηθήσουν να σωθεί ο λαός των Τατάρων της Κριμαίας από τη ρωσική κατοχή – τα αραβικά κράτη εξέφρασαν συμπάθεια αλλά διατηρούν σχέσεις με τη Ρωσία. Ακόμη, σε περιφερειακά σχήματα όπως η Σύνοδος Ευρωπαϊκής Πολιτικής Κοινότητας, το θέμα Ουκρανία κυριάρχησε, με διακηρύξεις υπέρ της ειρήνης αλλά παράλληλα αποφάσεις για συνέχιση της πίεσης στη Ρωσία.
• Δηλώσεις κρατών – “Ειρήνη” vs “Δικαιοσύνη”: Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι διατυπώσεις που χρησιμοποιούν διάφοροι ηγέτες αναφορικά με την ειρήνη. Οι δυτικοί ηγέτες μιλούν για «δίκαιη και διαρκή ειρήνη» (just and lasting peace) – υπονοώντας ότι δεν θα είναι δίκαιη καμία ειρήνη που θα επιτρέπει στη Ρωσία να κρατήσει λάφυρα εδάφη ή να μείνει ατιμώρητη[75]. Αντίθετα, η ρωσική πλευρά συχνά αναφέρεται στην ανάγκη «συντομότερης δυνατής ειρήνης» ή «μη επιμήκυνσης της σύγκρουσης», δίνοντας έμφαση στην κατάπαυση του πυρός χωρίς προαπαιτήσεις. Πολλές αναπτυσσόμενες χώρες επίσης κάνουν έκκληση για «άμεση κατάπαυση πυρός και διάλογο» χωρίς να διευκρινίζουν όρους, κάτι που ευθυγραμμίζεται περισσότερο με την ρωσική θέση (εκεχειρία τώρα, συζήτηση μετά). Αυτό το χάσμα στην ρητορική περί ειρήνης φανερώνει και την δυσκολία: ειρήνη μπορεί να σημαίνει διαφορετικά πράγματα – για τους Ουκρανούς σημαίνει την αποκατάσταση του δικαίου, για τους Ρώσους μια διακοπή των εχθροπραξιών που θα παγώσει την υπάρχουσα κατάσταση, και για τους τρίτους μια παύση του αιματοκυλίσματος το συντομότερο δυνατό χωρίς να λαμβάνουν θέση στο δίκαιο του ζητήματος.
Στάση Ρωσίας και Ουκρανίας έναντι της ειρήνης
Ουκρανική στάση
Η Ουκρανία υπό τον Πρόεδρο Ζελένσκι έχει επανειλημμένα διακηρύξει ότι επιθυμεί την ειρήνη, αλλά μόνο υπό όρους που διασφαλίζουν την κυριαρχία και εδαφική της ακεραιότητα. Μετά την έναρξη της εισβολής, ο Ζελένσκι στην αρχή φάνηκε ανοιχτός σε διάλογο: «Θέλω να διαπραγματευτώ απευθείας με τον Πούτιν» είχε πει τον Μάρτιο 2022, προτείνοντας ακόμη και ουδετερότητα ως συμβιβασμό. Ωστόσο, οι εξελίξεις –ιδίως οι θηριωδίες του ρωσικού στρατού και η προσάρτηση ουκρανικών εδαφών από τον Πούτιν τον Σεπτέμβριο 2022– σκληρύνουν πλήρως τη στάση του Κιέβου. Τον Οκτώβριο 2022 ο Ζελένσκι υπέγραψε διάταγμα με το οποίο απαγόρευσε κάθε διαπραγμάτευση με τον Πούτιν (θεωρώντας τον μη αξιόπιστο συνομιλητή). Παρότι, μετά από προτροπή των ΗΠΑ[51], απέφυγε να το επαναλαμβάνει ρητά και είπε ότι «είμαστε έτοιμοι για μια δίκαιη ειρήνη», εντούτοις ξεκαθάρισε πως το κλειδί είναι η πλήρης ρωσική απόσυρση[34]. Η Ουκρανία ορίζει ως όρους εκ των ων ουκ άνευ: (α) την αποχώρηση όλων των ρωσικών δυνάμεων από όλα τα ουκρανικά εδάφη που διεθνώς αναγνωρίζονται (συμπεριλαμβανομένης της Κριμαίας και των μερών του Ντονμπάς που είχαν καταληφθεί το 2014), (β) την απόδοση δικαιοσύνης (λογοδοσία των υπευθύνων για εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας), (γ) την παροχή ισχυρών διεθνών εγγυήσεων ασφάλειας στην Ουκρανία ώστε να μην επαναληφθεί επίθεση, και (δ) την καταβολή πολεμικών επανορθώσεων από τη Ρωσία για τις τεράστιες ζημιές που προκάλεσε. Αυτοί οι όροι αντικατοπτρίζονται στη φόρμουλα των 10 σημείων που αναλύθηκε ανωτέρω.
Στην πράξη, η Ουκρανία δηλώνει πως δεν θα δεχτεί “πάγωμα” της σύγκρουσης ούτε “Μινσκ 3” (αναφερόμενη στις προηγούμενες συμφωνίες Μινσκ 2015 που πάγωσαν προσωρινά το πόλεμο στο Ντονμπάς αλλά δεν έλυσαν τίποτα). Ο Ζελένσκι και το υπουργείο του τονίζουν ότι «μια κατάπαυση πυρός τώρα θα ανταμείψει τον επιτιθέμενο» και ότι η Ρωσία θα εκμεταλλευτεί απλώς τον χρόνο για να ανασυνταχθεί[34]. Στρατηγική της Ουκρανίας είναι να συνεχίσει τον ένοπλο αγώνα με την υποστήριξη της Δύσης, προσδοκώντας ότι θα ανακτήσει εδάφη (όπως έγινε με επιτυχία σε Κίεβο, Χάρκοβο, Χερσώνα το 2022) ή τουλάχιστον ότι η Ρωσία θα φθάσει σε σημείο εξάντλησης ώστε να αναγκαστεί να υποχωρήσει ή να καταρρεύσει εσωτερικά το καθεστώς Πούτιν. Γι’ αυτό, κάθε φορά που εγείρεται διεθνώς το θέμα “διαπραγματεύσεις”, το Κίεβο είτε το αποθαρρύνει είτε το «καλωσορίζει υπό όρους», επαναλαμβάνοντας τις αξιώσεις του. Για παράδειγμα, όταν δημοσιεύθηκε το κινεζικό σχέδιο, ο Ζελένσκι είπε ότι μπορεί να είναι θετικό που η Κίνα μιλά για ειρήνη, αλλά τόνισε ότι οποιοδήποτε σχέδιο που δεν περιλαμβάνει την αποχώρηση των Ρώσων δεν είναι αποδεκτό[19]. Παρομοίως, στις αφρικανικές μεσολαβήσεις, προσήλθε στις συναντήσεις αλλά ξεκαθάρισε ότι «όσο ο κατακτητής είναι στη γη μας, διαπραγματεύσεις απλώς παγώνουν τον πόλεμο»[34].
Επίσης, η ουκρανική πλευρά θεωρεί ότι δεν μπορεί να υπάρξει εμπιστοσύνη σε οποιεσδήποτε ρωσικές εγγυήσεις. Ο Ζελένσκι έχει πει πως «ο μόνος τρόπος που η Ρωσία θα σεβαστεί την όποια συμφωνία είναι αν έχει ηττηθεί». Δείχνει συχνά στο παράδειγμα του Μνημονίου της Βουδαπέστης 1994 (όπου η Ουκρανία παρέδωσε πυρηνικά με αντάλλαγμα εγγυήσεις Ρωσίας/ΗΠΑ/Βρετανίας για την εδαφική της ακεραιότητα – εγγυήσεις που η Ρωσία παραβίασε) και στις Συμφωνίες του Μινσκ (τις οποίες κατηγορεί τη Μόσχα ότι εκμεταλλεύτηκε απλώς για να κερδίσει χρόνο και να προετοιμάσει νέα εισβολή). Για την ουκρανική κοινή γνώμη, ύστερα από τις θηριωδίες που έχουν βιώσει και την εκτεταμένη καταστροφή, οποιοσδήποτε συμβιβασμός με το καθεστώς Πούτιν ισοδυναμεί με αδικαίωτη θυσία. Η λαϊκή πίεση στην Ουκρανία είναι υπέρ της συνέχισης του αγώνα μέχρι την απελευθέρωση όλων των εδαφών. Άρα, πολιτικά, ο Ζελένσκι δεν έχει μεγάλο περιθώριο να κάνει παραχωρήσεις ακόμη κι αν το ήθελε: θα ρισκάριζε εσωτερική αποσταθεροποίηση ή και την πτώση του. Αυτό ο ίδιος το γνωρίζει και το δηλώνει: «αν δώσουμε τώρα γη για ειρήνη, η κοινωνία μας δεν θα το αποδεχτεί, και ο πόλεμος θα επιστρέψει σύντομα».
Ρωσική στάση
Η Ρωσία επισήμως δηλώνει ότι είναι πρόθυμη για ειρήνη και διάλογο, αλλά «χωρίς προϋποθέσεις» – δηλαδή, ζητά εκεχειρία και συνομιλίες επί τη βάσει των υφιστάμενων “νέων δεδομένων”. Το Κρεμλίνο συχνά επαναλαμβάνει: «Δεν αρνηθήκαμε ποτέ τις συνομιλίες, η Ουκρανία τις τερμάτισε». Είναι γεγονός ότι τον Μάρτιο 2022 η Ρωσία συμμετείχε στις απευθείας διαπραγματεύσεις και φαινόταν να συζητά κάποιο πλαίσιο (ουδετερότητα Ουκρανίας κλπ.), αλλά μετά την παύση των συνομιλιών κατηγόρησε το Κίεβο ότι «αποχώρησε κατόπιν εντολών των Αμερικανών». Από το καλοκαίρι 2022 και μετά, ο Πούτιν άρχισε να αμφισβητεί ακόμη και την ιδέα της ουκρανικής κρατικής κυριαρχίας, προσαρτώντας περιοχές και δηλώνοντας ότι είναι «ιστορικά ρωσικές». Έτσι, όταν λέει ότι είναι ανοικτός σε διαπραγματεύσεις, εννοεί ουσιαστικά ότι η Ουκρανία πρέπει να αναγνωρίσει τα τετελεσμένα. Το βασικό σύνθημα της Μόσχας είναι ότι για να υπάρξει ειρήνη «πρέπει το Κίεβο να αποδεχτεί τις νέες εδαφικές πραγματικότητες», δηλαδή τη ρωσική κυριαρχία στην Κριμαία και τις τέσσερις περιφέρειες που προσαρτήθηκαν (Ντονέτσκ, Λουχάνσκ, Χερσώνα, Ζαπορίζια)[2]. Επίσης, η Ρωσία απαιτεί πιθανότατα την ουδετερότητα της Ουκρανίας (να μην ενταχθεί ποτέ στο ΝΑΤΟ), καθώς και την “αποστρατιωτικοποίηση” της (δηλαδή περιορισμούς στις ένοπλες δυνάμεις της ώστε να μην αποτελεί απειλή). Αυτές οι απαιτήσεις αποτελούν τις “κόκκινες γραμμές” του Πούτιν που δεν δείχνει καμία διάθεση να εγκαταλείψει.
Επιπλέον, η ρωσική ηγεσία χρησιμοποιεί τις διακηρύξεις για ειρήνη σε επίπεδο προπαγάνδας διεθνώς: κατηγορεί τη Δύση ότι «δεν αφήνει το Κίεβο να κάνει ειρήνη» και ότι «προτιμά να πολεμήσει η ίδια τη Ρωσία μέχρι τον τελευταίο Ουκρανό». Με αυτό, η Μόσχα στοχεύει στο να ενισχύσει το αφήγημά της σε κοινό του παγκόσμιου Νότου ότι η συνέχιση του πολέμου είναι ευθύνη των ΗΠΑ/ΝΑΤΟ. Για παράδειγμα, ο ΥΠΕΞ Λαβρόφ σε διεθνείς δηλώσεις έχει πει ότι «η Ουκρανία δεν είναι ελεύθερη να διαπραγματευτεί, οι Αμερικανοί της το απαγορεύουν». Η Ρωσία υπόσκαψε επίσης το κύρος του Ζελένσκι, διασπείροντας ότι «αυτός υπέγραψε διάταγμα να μην διαπραγματευτεί, άρα δεν θέλει την ειρήνη».
Στο εσωτερικό της Ρωσίας, ο Πούτιν προετοιμάζει την κοινωνία για μακρά σύγκρουση και την πείθει ότι είναι υπαρξιακή μάχη με τη Δύση. Κατά συνέπεια, δεν δείχνει σημάδια συμβιβασμού – αντιθέτως, έχει κάνει λόγο για «μακροχρόνια διαδικασία». Ωστόσο, διατηρεί κι εκείνος κάποιες διόδους επικοινωνίας: μέσω μυστικών επαφών με Αμερικανούς αξιωματούχους (λ.χ. υπήρξαν αναφορές για συναντήσεις διευθυντών CIA-FSB), μέσω τρίτων (Τουρκία, ΗΑΕ), κλπ., κυρίως σε θέματα διαχείρισης κινδύνων (πυρηνικός σταθμός Ζαπορίζια, κίνδυνος πυρηνικής κλιμάκωσης, ανταλλαγές αιχμαλώτων).
Συνολικά, η ρωσική θέση είναι ότι «για να γίνει ειρήνη, η Ουκρανία οφείλει να αποδεχτεί τις απαιτήσεις ασφαλείας μας». Αυτές περιλαμβάνουν ουδετερότητα, αποστρατιωτικοποίηση και την εγκατάλειψη των διεκδικήσεων στα εδάφη που η Ρωσία θεωρεί πια δικά της. Επίσης, παρότι η Μόσχα δεν το λέει επίσημα ως όρο, στην πράξη θα ήθελε άρση κυρώσεων και διεθνή νομιμοποίηση της θέσης της ως περιφερειακής δύναμης (π.χ. περιορισμό περαιτέρω διεύρυνσης ΝΑΤΟ). Αυτές οι θέσεις είναι φυσικά απαράδεκτες για την Ουκρανία και τους συμμάχους της. Άρα, υπάρχει πλήρες αδιέξοδο: όταν η μία πλευρά λέει “ειρήνη” εννοεί κάτι εντελώς διαφορετικό από την άλλη.
Εμπόδια στις διαπραγματεύσεις και διπλωματικές δυσκολίες
Παρά την πληθώρα πρωτοβουλιών και εκκλήσεων, η επίτευξη ειρηνευτικής συμφωνίας παραμένει ανέφικτη επί του παρόντος. Τα κυριότερα εμπόδια στις διαπραγματεύσεις μπορούν να συνοψιστούν ως εξής:
• Ασυμβίβαστες εδαφικές αξιώσεις: Το μεγαλύτερο αγκάθι είναι το θέμα των κατεχόμενων εδαφών. Η Ουκρανία απαιτεί την πλήρη επιστροφή όλων των εδαφών της (συμπεριλαμβανομένης της Κριμαίας), θεωρώντας ότι διαφορετικά η κυριαρχία της έχει ανεπανόρθωτα πληγεί και ότι οποιαδήποτε παραχώρηση θα ανταμείψει τον επιτιθέμενο και θα δημιουργήσει προηγούμενο. Η Ρωσία απαιτεί την αναγνώριση των προσαρτήσεων (δηλ. των “νέων συνόρων” που εκείνη χάραξε), θεωρώντας την Κριμαία, το Ντονέτσκ, το Λουχάνσκ κλπ. ως μη διαπραγματεύσιμα ρωσικά εδάφη. Αυτό το χάσμα είναι σήμερα αγεφύρωτο: καμιά πλευρά δεν είναι διατεθειμένη ή πολιτικά ικανή να συζητήσει συμβιβασμό στα εδαφικά. Ακόμη και η ιδέα μιας προσωρινής παύσης πυρός στις τρέχουσες γραμμές αντιπαράθεσης απορρίπτεται από το Κίεβο, διότι θα ισοδυναμούσε με “παγωμένη σύρραξη” τύπου Κορέας, όπου η Ρωσία θα κρατά ~17% της ουκρανικής επικράτειας. Η εδαφική αδιαλλαξία συνιστά τον πρωταρχικό λόγο που οι διαπραγματεύσεις δεν ξεκινούν καν.
• Προϋποθέσεις έναντι “άνευ όρων”: Η Ουκρανία έχει θέσει προϋποθέσεις για να καθίσει στο τραπέζι: απόσυρση ρωσικών στρατευμάτων, ή τουλάχιστον δέσμευση ότι θα αποσυρθούν σε καθορισμένο χρονοδιάγραμμα. Η Ρωσία αντιθέτως λέει “πρώτα διαπραγματεύσεις, μετά βλέπουμε”, δηλαδή αρνείται να αποσύρει δυνάμεις ως προκαταρκτική ενέργεια. Αυτή η διαφορά σημαίνει ότι δεν υπάρχει καν συμφωνία στο ποιά θα είναι η βάση των συνομιλιών. Για την Ουκρανία, βάση είναι τα διεθνώς αναγνωρισμένα σύνορα του 1991 (οπότε η Ρωσία ξεκινά ως επιτιθέμενος που πρέπει να υποχωρήσει). Για τη Ρωσία, βάση είναι η de facto κατάσταση στο πεδίο (οπότε το πολύ-πολύ να συζητήσει για επιμέρους ρυθμίσεις επί των εδαφών που κατέχει).
• Ζήτημα ασφαλείας και ουδετερότητας: Η Ρωσία εισέβαλε επικαλούμενη λόγους ασφαλείας (επέκταση ΝΑΤΟ). Θέλει την Ουκρανία εκτός συμμαχιών και εξοπλισμών. Η Ουκρανία, από την άλλη, μετά την εισβολή θεωρεί απαραίτητο να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ ή τουλάχιστον να λάβει ισχυρές εγγυήσεις από χώρες του ΝΑΤΟ για την άμυνά της, διότι διαφορετικά θα παραμείνει ευάλωτη. Αυτό είναι μη αποδεκτό για το Κρεμλίνο, που δεν θέλει το ΝΑΤΟ στα σύνορά του και απαιτεί “αποναζιστικοποίηση”/“αποστρατιωτικοποίηση” της Ουκρανίας (ευφημισμοί που υποδηλώνουν αφοπλισμό και αλλαγή κυβέρνησης ενδεχομένως). Έτσι, και στο θέμα μελλοντικού καθεστώτος ασφαλείας, οι στόχοι είναι αντίθετοι. Σημειώνεται ότι, υπό άλλες συνθήκες, θα μπορούσαν να υπάρχουν συμβιβαστικές λύσεις (π.χ. ουδετερότητα της Ουκρανίας εγγυημένη από μεγάλες δυνάμεις). Αλλά μετά τις 24/2/22, το επίπεδο δυσπιστίας είναι τόσο υψηλό που η Ουκρανία δεν εμπιστεύεται καμία εγγύηση Ρωσίας ή τρίτων, παρά μόνο την ένταξη στο άρθρο 5 του ΝΑΤΟ.
• Δυσπιστία και αξιόπιστες εγγυήσεις: Ακόμα κι αν αύριο συμφωνούσαν σε αρχές, προκύπτει το πρόβλημα “ποιός θα εγγυηθεί ότι θα τηρηθεί η συμφωνία;”. Η Ουκρανία δικαίως επισημαίνει ότι η Ρωσία αθέτησε όλες τις προηγούμενες συμφωνίες μαζί της (το 1994 Μνημόνιο, τις συμφωνίες κατάπαυσης του πυρός 2014-2015). Ζητά λοιπόν συγκεκριμένο μηχανισμό ασφαλείας – π.χ. παρουσία διεθνούς ειρηνευτικής δύναμης ή ένα σύμφωνο όπου μεγάλες χώρες θα αναλάβουν να επέμβουν αν παραβιαστεί η ειρήνη. Για τη Ρωσία, τέτοιοι μηχανισμοί είναι ύποπτοι διότι εισάγουν τρίτες δυνάμεις (π.χ. Αμερικανούς/Ευρωπαίους) ως εγγυητές μέσα στην Ουκρανία, κάτι που ισοδυναμεί με “καμουφλαρισμένη δυτική στρατιωτική παρουσία”. Επίσης, η συμμετοχή του ΟΗΕ ή άλλων οργανισμών είναι δύσκολη διότι η Ρωσία ως μόνιμο μέλος ΣΑ θα φρόντιζε να μην εγκριθεί αποστολή που δεν την ευνοεί. Άρα, το θέμα των εγγυήσεων ειρήνης είναι δυσεπίλυτο.
• Η Ουκρανία –με στήριξη της Δύσης– δηλώνει πως δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική ειρήνη χωρίς δικαιοσύνη. Αυτό σημαίνει ότι επιθυμεί να δικαστούν οι υπεύθυνοι της επιθετικότητας (έχει προταθεί ειδικό διεθνές δικαστήριο για το “έγκλημα της επίθεσης”) και οι εγκληματίες πολέμου, καθώς και να αποζημιωθεί η Ουκρανία για τις ζημιές. Η Ρωσία φυσικά αποκλείει κάτι τέτοιο: ο Πούτιν δεν πρόκειται ποτέ να δεχτεί να εμφανιστεί ενώπιον δικαστηρίου (εξ ου και το αφρικανικό αίτημα να ανασταλεί το ένταλμα του ΔΠΔ για να μπορέσει να ταξιδέψει τον Ιούνιο 2023)[5]. Επίσης, η Ρωσία θέλει την άμεση άρση των κυρώσεων ως μέρος οποιασδήποτε συμφωνίας, ενώ οι Δυτικοί θεωρούν ότι οι κυρώσεις μπορούν να αρθούν μόνο μετά από αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων και πιθανώς έναντι επανορθώσεων. Επομένως, και σε αυτό το πεδίο, οι απαιτήσεις συγκρούονται.
• Εγχώρια πολιτική δυναμική: Τόσο στην Ουκρανία όσο και στη Ρωσία, οι ηγεσίες είναι πολιτικά εγκλωβισμένες στις θέσεις τους. Ο Ζελένσκι, όπως προαναφέρθηκε, δύσκολα θα επιβίωνε πολιτικά αν δεχόταν να παραχωρήσει εδάφη ή να “ανταμείψει” τη ρωσική επιθετικότητα. Αντίστοιχα, ο Πούτιν έχει επενδύσει τεράστιο πολιτικό κεφάλαιο στον πόλεμο – έχει προσαρτήσει επισήμως εδάφη, έχει διακηρύξει ότι η “Νέα Ρωσία” επεκτείνεται, έχει πείσει τον λαό του ότι πρόκειται για “πατριωτικό πόλεμο ύπαρξης”. Επομένως, αν ο Πούτιν κάνει πίσω χωρίς να αποκομίσει κάτι που να παρουσιάσει ως νίκη, θα υποστεί σοβαρή ζημιά στην εικόνα του – ίσως μοιραία για το καθεστώς του. Αυτό σημαίνει ότι κανείς από τους δύο ηγέτες δεν μπορεί να δεχτεί κάτι λιγότερο από αυτό που δημοσίως απαιτεί. Μια διαπραγμάτευση προϋποθέτει συμβιβασμούς, όμως αυτή τη στιγμή το πολιτικό κόστος των συμβιβασμών είναι απαγορευτικό.
• Γεωπολιτικές παράμετροι: Ο πόλεμος έχει εξελιχθεί σε γεωπολιτική σύγκρουση ευρύτερη. Οι ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ τη θεωρούν μάχη για την διεθνή τάξη, εναντίον ενός αναθεωρητικού αυταρχικού καθεστώτος. Η Ρωσία τη θεωρεί πόλεμο ενάντια στη δυτική ηγεμονία και επέκταση. Επίσης, άλλες δυνάμεις (Κίνα, Ιράν) έχουν έμμεσα εμπλακεί. Αυτό σημαίνει ότι διακυβεύονται πολύ περισσότερα από ό,τι μια διμερής διαφορά Ρωσίας-Ουκρανίας. Υπάρχει ο φόβος πως μια “πρόωρη” ειρήνη θα αφήσει όλους δυσαρεστημένους και θα είναι ασταθής: η Ουκρανία θα νιώθει προδομένη και πιθανώς θα την υπονομεύσει (αν π.χ. της επιβληθεί να δώσει εδάφη), η Δύση θα έχει μεταδώσει μήνυμα ατιμωρησίας επιθετικότητας, ενώ η Ρωσία θα ανασυνταχθεί να επανέλθει αργότερα. Αυτές οι ανησυχίες δεν είναι αβάσιμες – έχουν βάση στην ιστορία. Think tanks όπως το Chatham House προειδοποιούν ότι ένα βεβιασμένο ειρηνευτικό “ξεφούσκωμα” τώρα θα ισοδυναμούσε με ψευδή ειρήνη, “appeasement” του επιτιθέμενου, που θα αποσταθεροποιήσει την Ευρώπη μακροπρόθεσμα[76][77]. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται σε σχετική έκθεση, «αρκετές προτάσεις που έχουν κατατεθεί –αν και καλοπροαίρετες– περιλαμβάνουν παραχωρήσεις που ουσιαστικά θα εξευμένιζαν τη Ρωσία, θα πρόδιδαν την Ουκρανία και θα έθεταν σε κίνδυνο την Ευρώπη»[78]. Τέτοια μηνύματα καθιστούν τις δυτικές κυβερνήσεις απρόθυμες να πιέσουν την Ουκρανία για συνομιλίες. Από την άλλη, και οι σύμμαχοι της Ρωσίας (π.χ. σκληροπυρηνικοί στο εσωτερικό, ή το Ιράν) ίσως δεν θα έβλεπαν θετικά μια ρωσική “υποχώρηση”.
• Στρατιωτική κατάσταση: Επίσης, καθώς ο πόλεμος εξελίσσεται, και οι δύο πλευρές ακόμα πιστεύουν ότι μπορούν να βελτιώσουν τη θέση τους στρατιωτικά. Η Ουκρανία ελπίζει σε επιτυχίες στο πεδίο (όπως η αντεπίθεση του καλοκαιριού 2023, που όμως απέφερε περιορισμένα κέρδη), ενώ η Ρωσία ενισχύει άμυνες και πιθανώς σχεδιάζει νέες επιθέσεις. Όσο καμία πλευρά δεν έχει φτάσει σε απόλυτο αδιέξοδο ή εξάντληση, τόσο θα επικρατεί η άποψη συνέχισης του πολέμου αντί για συμβιβασμό. Μόνο αν επέλθει μια ξεκάθαρη στρατιωτική κατάρρευση (είτε ρωσική είτε ουκρανική) ή ένα παρατεταμένο πλήρες αδιέξοδο που θα κάνει όλες τις πλευρές απελπισμένες για λύση, τότε ίσως δούμε αλλαγή στη διαπραγματευτική διάθεση.
Συνοψίζοντας, οι διαπραγματεύσεις εμποδίζονται από ένα σύμπλεγμα παραγόντων: απόλυτη διάσταση στόχων, απουσία εμπιστοσύνης, αδυναμία διεθνούς επιβολής μιας συμφωνίας, και συνεχιζόμενα κίνητρα για πόλεμο. Επί του παρόντος (τέλη 2025), καμία πλευρά δεν φαίνεται πρόθυμη να κάνει το πρώτο βήμα πίσω. Η ειρήνη παραμένει ρητορικός στόχος, αλλά όλοι προετοιμάζονται για μακρά σύγκρουση. Όπως έγραψε χαρακτηριστικά σχολιαστής, «οι εκκλήσεις για άμεση εκεχειρία και διαπραγματεύσεις, χωρίς να αντιμετωπιστεί η βασική αιτία της σύγκρουσης –η ρωσική φιλοδοξία εξάλειψης της Ουκρανίας– απλώς θα επιβράβευαν τον επιτιθέμενο και θα τιμωρούσαν το θύμα»[77]. Αυτό αντικατοπτρίζει την κρατούσα αντίληψη στη Δύση: καλύτερα να συνεχιστεί ο πόλεμος τώρα, παρά να υπογραφεί μια επισφαλής ειρήνη που σε λίγα χρόνια θα καταρρεύσει σε έναν ακόμη πιο επικίνδυνο πόλεμο.
Συμπεράσματα
Οι πολιτικές διαστάσεις του πολέμου της Ουκρανίας καταδεικνύουν μια περίπλοκη και πολωμένη διεθνή πραγματικότητα. Από τη μια πλευρά, υπάρχει ευρεία συναίνεση στις αρχές – σχεδόν όλες οι χώρες δηλώνουν ότι στηρίζουν τον σεβασμό της κυριαρχίας και της εδαφικής ακεραιότητας, καθώς και την ανάγκη για ειρηνική επίλυση των διαφορών. Από την άλλη πλευρά, στην πράξη οι μεγάλες δυνάμεις και οι εμπλεκόμενοι ενεργούν με βάση τα δικά τους συμφέροντα και αντιλήψεις περί δικαίου: για το δυτικό στρατόπεδο, ο πόλεμος πρέπει να τελειώσει με την ήττα του επιτιθέμενου ώστε να σταλεί μήνυμα ότι ο επιθετικός αναθεωρητισμός δεν επιβραβεύεται. Για τον παγκόσμιο Νότο, προέχει να σταματήσει η αιματοχυσία και η οικονομική αναστάτωση, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει επώδυνο συμβιβασμό. Για τη Ρωσία, το ζητούμενο είναι να εξασφαλίσει τα στρατηγικά της κέρδη και να τερματίσει τις κυρώσεις, ενώ για την Ουκρανία είναι να αποκαταστήσει τα σύνορά της και να διασφαλίσει την επιβίωσή της ως ανεξάρτητου κράτους.
Όλες οι ειρηνευτικές πρωτοβουλίες που ξεδιπλώθηκαν από το 2022 έως σήμερα έφεραν στο προσκήνιο αυτές τις αντιθέσεις. Ενώ υπήρξαν θετικές πτυχές –όπως η μερική συνεργασία Ρωσίας-Ουκρανίας σε ανθρωπιστικά θέματα, ή η εντυπωσιακή συμπαράταξη 50-70 κρατών γύρω από το ουκρανικό ειρηνευτικό πλαίσιο–, δεν κατόρθωσαν να γεφυρώσουν το χάσμα. Προς το παρόν, καμία από τις δύο πλευρές δεν θεωρεί ότι ήρθε η ώρα του συμβιβασμού. Ωστόσο, οι διπλωματικές ζυμώσεις συνεχίζονται – αθόρυβα ή φανερά – ώστε, όταν οι συνθήκες ωριμάσουν, να υπάρχει έτοιμος ένας δρόμος προς την ειρήνη. Ο πίνακας που ακολουθεί συνοψίζει τις κυριότερες ειρηνευτικές πρωτοβουλίες και τις θέσεις των μερών σε κάθε μία από αυτές.
Ειρηνευτική πρωτοβουλία (φορέας & χρόνος) Κύρια σημεία/προτάσεις Θέση Ουκρανίας Θέση Ρωσίας
Άμεσες συνομιλίες Ρωσίας–Ουκρανίας (Λευκορωσία & Τουρκία, Φεβ–Μαρ 2022) 3 γύροι συνομιλιών (28/2–7/3) και συνάντηση στην Κωνσταντινούπολη (29/3/22). Συζητήθηκε ουδετερότητα Ουκρανίας έναντι εγγυήσεων ασφαλείας, προσωρινή αναστολή για το Ντονμπάς. Δεν επιτεύχθηκε συμφωνία. Προσήλθε πρόθυμα αρχικά, πρότεινε ουδετερότητα. Μετά τις ρωσικές θηριωδίες (Μπούτσα) και τις συνεχιζόμενες επιθέσεις, αποσύρθηκε θεωρώντας τη Ρωσία ανειλικρινή. Συμμετείχε αλλά συνέχισε τις στρατιωτικές επιχειρήσεις. Ενδεχομένως αποδέχθηκε την ουδετερότητα ως βάση, αλλά απαίτησε ουκρανικές παραχωρήσεις (Κριμαία κλπ.). Κατηγορεί το Κίεβο ότι διέκοψε τις συνομιλίες.
Ειρηνευτική φόρμουλα 10 σημείων (Ουκρανία, πρότ. 11/2022) Πλήρης ρωσική αποχώρηση και αποκατάσταση συνόρων, ανταλλαγή αιχμαλώτων & παιδιών, επισιτιστική & ενεργειακή ασφάλεια, δικαιοσύνη (διεθνές δικαστήριο για εγκλήματα), αποζημιώσεις & ανοικοδόμηση, εγγυήσεις ασφαλείας για Ουκρανία, υπογραφή συνθήκης ειρήνης από όλα τα μέρη[7][8].
Θεωρεί το σχέδιο μόνη βιώσιμη βάση ειρήνης. Το προωθεί διεθνώς (συνόδους, διπλωματικές επαφές) και ζητά από τρίτες χώρες να το υποστηρίξουν[43]. Αρνείται οποιαδήποτε απόκλιση από αυτές τις αρχές (ιδίως σε εδαφική ακεραιότητα). Απορρίπτει κατηγορηματικά: δηλώνει ότι δεν θα δεχτεί όρους που περιλαμβάνουν απόσυρση από προσαρτημένες περιοχές[11]. Χαρακτηρίζει το σχέδιο μη ρεαλιστικό και “μονόπλευρο”. Προωθεί δικό της αφήγημα ειρήνης, απαιτώντας η Ουκρανία να αποδεχτεί τις “νέες πραγματικότητες”.
Σχέδιο 12 σημείων (Κίνα, 2/2023) Έκκληση για κατάπαυση πυρός και διαπραγματεύσεις. Σεβασμός κυριαρχίας (αλλά χωρίς αναφορά σε απόσυρση Ρώσων), όχι χρήση πυρηνικών, όχι κυρώσεις, ανθρωπιστικοί διάδρομοι, προστασία αμάχων, εξαγωγές σιτηρών[18][17]. Γενικές αρχές, όχι συγκεκριμένος οδικός χάρτης. Συγκρατημένη υποδοχή: Ο Ζελένσκι είπε ότι βλέπει “κάποια αξία” και ζήτησε συνάντηση με τον Σι[16]. Αλλά Ουκρανοί αξιωματούχοι τόνισαν πως κάθε σχέδιο πρέπει να περιλαμβάνει αποχώρηση Ρώσων[20]. Δίνουν έμφαση σε κοινούς τόπους (π.χ. πυρηνική ασφάλεια), αλλά ασκούν κριτική στην έλλειψη σαφήνειας για εδαφική ακεραιότητα. Επιδοκιμασία χωρίς δέσμευση: Το Κρεμλίνο “εκτίμησε” το σχέδιο, είπε ότι μπορεί να είναι βάση μελλοντικών συνομιλιών[21]. Ο Πούτιν το ανέφερε θετικά αλλά δεν άλλαξε στάση στο πεδίο. Οι ρωσικές θέσεις (διατήρηση εδαφών) δεν θίγονται στο κινεζ. σχέδιο, άρα η Ρωσία το χρησιμοποιεί για να τονίζει ότι η Δύση απορρίπτει την ειρήνη που ζητά η Κίνα.
“Ειρηνευτική λέσχη” (Βραζιλία – Lula, προτ. αρχές 2023) Πρόταση Lula: δημιουργία ομάδας ουδέτερων κρατών (λ.χ. Βραζιλία, Κίνα, Ινδία, Τουρκία) που θα μεσολαβήσουν. Άμεση εκεχειρία, διάλογος. Κάλεσμα σε ΗΠΑ/ΕΕ να σταματήσουν να “ενθαρρύνουν” πόλεμο (δηλ. να πάψουν οι αποστολές όπλων)[32]. Ρητορική ότι και οι δύο πλευρές πρέπει να συμβιβαστούν. Σκεπτικισμός & κριτική: Το Κίεβο δυσαρεστήθηκε από τη “διπλωματία ίσων αποστάσεων” του Lula. Επέκρινε την εξίσωση επιτιθέμενου-αμυνόμενου[28]. Προσκάλεσε τον Lula να επισκεφθεί την Ουκρανία (υπονοώντας ότι παραγνωρίζει τη ρωσική θηριωδία). Δεν απορρίπτει δημοσία τον ρόλο Βραζιλίας, αλλά ξεκαθαρίζει ότι εκεχειρία χωρίς ρωσική αποχώρηση = πάγωμα πολέμου (μη αποδεκτό). Θετική στη θεωρία: Η Ρωσία χαιρετίζει οτιδήποτε προτείνει εκεχειρία “χωρίς προαπαιτούμενα”. Εγκωμίασε τη Βραζιλία για ανεξάρτητη στάση (όχι κυρώσεις, όχι όπλα σε Ουκρανία). Ωστόσο, δεν υπήρξε επίσημη ρωσική στήριξη συγκεκριμένου πλάνου. Η Μόσχα αξιοποιεί τη βραζ. θέση (να μη στέλνονται όπλα) ως επιχείρημα υπέρ της.
Αφρικανική ειρηνευτική πρωτοβουλία (7 χώρες ΑΕ, 6/2023) Αποστολή 7 Αφρικανών ηγετών σε Κίεβο & Αγ. Πετρούπολη. Προτεινόμενα “μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης”: μερική απόσυρση ρωσ. στρατευμάτων, απομάκρυνση πυρην. όπλων από Λευκορωσία, αναστολή εντάλματος ΔΠΔ κατά Πούτιν, χαλάρωση κυρώσεων[5], ανταλλαγές αιχμαλώτων, επανέναρξη εξαγωγών σιτηρών. Στόχος εκεχειρία & μεταγενέστερες συνομιλίες Ρωσίας-Ουκρανίας & Ρωσίας-Δύσης[39].
Ευγενική απόρριψη: Ο Ζελένσκι καλωσόρισε την προσπάθεια, αλλά στις συνομιλίες επανέλαβε ότι καμία διαπραγμάτευση δεν γίνεται ενώ Ρώσοι στρατιώτες κατέχουν έδαφος[34]. Δήλωσε ότι δεν κατανοεί τι θα πετύχουν οι ηγέτες με τον Πούτιν αν δεν δεχτεί αποχώρηση[42]. Η Ουκρανία τους προσκάλεσε να συμμετάσχουν στη δική της παγκόσμια σύνοδο ειρήνης (αντί να επιδιώκουν ξεχωριστό σχέδιο)[43].
Επίσημα ανοιχτή, ουσιαστικά αρνητική: Ο Πούτιν δέχτηκε την αντιπροσωπεία και άκουσε τις προτάσεις, αλλά απέρριψε κρίσιμα σημεία (π.χ. συζήτηση βάσει διεθνώς αναγνωρισμένων συνόρων)[44]. Επανέλαβε ότι η Ουκρανία και η Δύση φταίνε για τον πόλεμο, και ότι η Ρωσία δεν μπορεί να αποχωρήσει από εδάφη που θεωρεί δικά της[2]. Ο Κρεμλίνος είπε διπλωματικά ότι θα συνεχίσει επαφές με Αφρικανούς, αλλά χαρακτήρισε το σχέδιο “δύσκολο στην υλοποίηση”[48].
Διεθνείς σύνοδοι για ειρήνη (Ουκρανία/Σ.Αραβία/ΕΕ, 6–10/2023) Συναντήσεις σε Κοπεγχάγη (6/2023), Τζέντα (8/2023), Μάλτα (10/2023) με εκπροσώπους 15→43→65+ χωρών αντίστοιχα[70]. Σκοπός η προετοιμασία παγκόσμιας συνόδου κορυφής για την ουκρανική ειρηνευτική φόρμουλα. Έμφαση σε θεμελιώδεις αρχές (Χάρτης ΟΗΕ, εδαφική ακεραιότητα), και επιμέρους ομάδες εργασίας (π.χ. πυρηνική ασφάλεια, επισιτιστικό). Δεν συμμετείχε η Ρωσία. Πρωτοβουλία ουκρανικής διπλωματίας: Κίεβο και σύμμαχοι συντόνισαν τις συνόδους. Ο Ζελένσκι σημείωσε πρόοδο στην προσέλκυση χωρών του Νότου (π.χ. Κίνας, Ινδίας)[25]. Στόχος να συστρατευθεί το παγκόσμιο κοινό υπέρ της “δίκαιης ειρήνης” με αποχώρηση Ρωσίας[79]. Προσδοκά σύνοδο κορυφής ηγετών το 2024. Καταδικαστική στάση: Η Ρωσία χαρακτήρισε αυτές τις συναντήσεις ως μη αντικειμενικές και καταδικασμένες. Δήλωσε ότι είναι προσπάθεια της Δύσης να προωθήσει το ουκρανικό σχέδιο παρακάμπτοντας τη Μόσχα[67]. Δεδομένου ότι δεν προσκλήθηκε, τις απορρίπτει εξ αρχής. Επί της ουσίας, φοβάται ότι αυτές οι σύνοδοι ενισχύουν τη διεθνή υποστήριξη στο ουκρανικό αίτημα (που η Ρωσία απορρίπτει).
Πηγές: Συντάχθηκε βάσει πληροφοριών από διεθνή πρακτορεία ειδήσεων (Reuters, Al Jazeera, BBC), αναλύσεις ανεξάρτητων think tank (Chatham House, Carnegie, CEPA) και επίσημες δηλώσεις κυβερνήσεων και διεθνών οργανισμών. Ενδεικτικά: Reuters[20][34][2], Al Jazeera[7][11], Chatham House[76].
[1] [34] [35] [41] [42] [43] [49] Ukraine tells African leaders no peace talks with Russia | Reuters
https://www.reuters.com/world/south-african-president-arrives-ukraine-peace-mission-2023-06-16/
[2] [36] [37] [44] [45] [46] [47] [48] Putin rebuts key elements of African peace plan for Ukraine | Reuters
[3] [5] [38] [39] [40] [50] Exclusive: African leaders to propose ‘confidence building measures’ to Russia, Ukraine | Reuters
[4] [26] [61] [62] [63] [64] [65] Ukraine ‘peace summit’ talks make progress but long way to go, officials say | Reuters
[6] [7] [8] [9] [10] [11] [12] [13] [14] [15] What is Zelenskyy’s 10-point peace plan? | Russia-Ukraine war News | Al Jazeera
https://www.aljazeera.com/news/2022/12/28/what-is-zelenskyys-10-point-peace-plan
[16] [17] [18] [19] [20] [21] [23] [24] [30] [59] Ukraine sees some merit in Chinese peace plan | Reuters
https://www.reuters.com/world/china-wants-prevent-ukraine-crisis-getting-out-control-2023-02-24/
[22] Putin backs China’s Ukraine peace plan, says Beijing … – Reuters
[25] [66] [67] [68] [69] [72] [73] [79] Ukraine calls Jeddah talks productive, Russia calls them doomed | Reuters
[27] [28] [29] [31] [32] Brazil’s Lula calls for ‘peace group’ to broker Ukraine-Russia deal | Reuters
https://www.reuters.com/world/brazils-lula-calls-peace-group-broker-ukraine-russia-deal-2023-04-16/
[33] Ukraine criticises Brazil’s peace efforts and invites Lula to see …
https://www.theguardian.com/world/2023/apr/18/ukraine-lula-brazil-peace-effort-russia
[51] [52] [53] [54] [55] [75] U.S. privately asks Ukraine to show Russia it’s open to talks, Washington Post reports | Reuters
[56] News: NATO Secretary General in Oslo: ”no lasting peace” if tyranny …
https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_210447.htm?selectedLocale=en
[57] Macron warns against peace at any cost for Ukraine after US plan
[58] [70] [71] [74] Ukraine to rally support at Malta talks, sees no cracks in allied backing | Reuters
[60] China eyes Ukraine rebuilding as strategic entry point, as it waits in …
[76] [77] [78] How to end Russia’s war on Ukraine | Fallacy 1: ‘Settle now: all wars end at the negotiating table’
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
