Ένα Ιστορικό Σταυροδρόμι: Η Πρόταση Ειρήνης για την Ουκρανία και η Μελλοντική Αρχιτεκτονική της Ευρωπαϊκής Ασφάλειας

Τις επόμενες εβδομάδες, θα ληφθούν αποφάσεις που θα καθορίσουν εάν οι μελλοντικές γενιές θα μεγαλώσουν σε έναν σταθερό κόσμο ή σε έναν κόσμο που κινείται προς μια σύγκρουση μεγάλων δυνάμεων. Αυτή δεν είναι μια απλή διπλωματική προσπάθεια για τον τερματισμό ενός πολέμου, αλλά μια επιλογή μεταξύ δύο εντελώς ασύμβατων οραμάτων της ευρωπαϊκής ασφάλειας, όπου δεν υπάρχει μέση λύση – η μία πλευρά πρέπει να χάσει.

Η Πρόταση Ειρήνης και οι Προκλήσεις της

Στα μέσα Νοεμβρίου, αναφέρθηκε μια αρχική ειρηνευτική πρόταση 28 σημείων που είχε συνταχθεί με τη συμβολή Ρώσων αξιωματούχων. Αυτή η αρχική έκδοση προκάλεσε σοκ στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και στο Κίεβο. Μεταξύ άλλων, απαιτούσε από την Ουκρανία να παραδώσει σημαντικό έδαφος στο Ντονέτσκ που εξακολουθεί να ελέγχει, να ορίσει όριο 600.000 στρατιωτών, να αποκηρύξει συνταγματικά τη συμμετοχή στο ΝΑΤΟ και να αποδεχθεί τον ρωσικό έλεγχο στην Κριμαία και το Ντονμπάς. Ως αντάλλαγμα, προσέφερε κονδύλια οικονομικής ανασυγκρότησης, επιστροφή στις προπολεμικές εμπορικές σχέσεις και αόριστες εγγυήσεις ασφαλείας από τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Μετά από εντατικές διαπραγματεύσεις, η πρόταση έχει πλέον περιοριστεί σε 19 σημεία, με κάποιες από τις πιο εξωφρενικές διατάξεις να έχουν αφαιρεθεί. Ωστόσο, το θεμελιώδες πρόβλημα δεν βρίσκεται στα συγκεκριμένα σημεία, αλλά στο συνολικό πλαίσιο προσέγγισης της σύγκρουσης.

Η Ριζική Αιτία: Η Διεύρυνση του ΝΑΤΟ

Από το 2014, υποστηρίζεται ότι η Δύση, ιδίως οι Ηνωμένες Πολιτείες, φέρει την πρωταρχική ευθύνη για αυτήν την κρίση. Το ΝΑΤΟ προχώρησε προς τα ανατολικά, αγνοώντας τις ρητές προειδοποιήσεις των Ρώσων ηγετών ότι αυτό θα εκλαμβανόταν ως υπαρξιακή απειλή. Η ανακοίνωση στη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ στο Βουκουρέστι το 2008, ότι η Ουκρανία θα ενταχθεί τελικά στη συμμαχία, ακούστηκε στη Ρωσία ως μια άμεση υπαρξιακή απειλή.

Η Ρωσία έχει εισβληθεί επανειλημμένα από τη Δύση καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας της. Η ιδέα μιας εχθρικής στρατιωτικής συμμαχίας να τοποθετεί στρατεύματα, πυραύλους και στρατιωτικές υποδομές στα σύνορά της με την Ουκρανία (η οποία έχει 1.200 μίλια κοινών συνόρων) δεν ήταν ποτέ αποδεκτή για τη Μόσχα. Από τη ρωσική σκοπιά, το ΝΑΤΟ στην Ουκρανία είναι ισοδύναμο με τη Ρωσία να σχηματίζει στρατιωτική συμμαχία με το Μεξικό και να τοποθετεί στρατεύματα κατά μήκος του Ρίο Γκράντε – κάτι που οι ΗΠΑ δεν θα ανέχονταν ούτε για ένα δευτερόλεπτο.

Αυτή η ανάγκη αποφυγής της διεύρυνσης του ΝΑΤΟ ήταν ο λόγος για τον οποίο ο Πούτιν ξεκίνησε τον προληπτικό πόλεμο τον Φεβρουάριο του 2022. Ο στόχος δεν ήταν η ανακατασκευή της Σοβιετικής Αυτοκρατορίας, αλλά η αποτροπή του να γίνει η Ουκρανία de facto μέλος του ΝΑΤΟ, κάτι που συνέβαινε υπό την κυβέρνηση Μπάιντεν. Ενώ ο Πούτιν μπορεί να έχει ιστορικές απόψεις και να επιθυμεί φιλικές σχέσεις, το να θέλει έναν φιλικό, ουδέτερο γείτονα δεν είναι το ίδιο με το να θέλει να κατακτήσει και να καταλάβει τη χώρα. Τα πραγματικά στοιχεία για τους πολεμικούς στόχους της Ρωσίας είναι οι στρατιωτικές επιχειρήσεις και οι διπλωματικές της θέσεις, οι οποίες επικεντρώνονται σταθερά στην αποτροπή της επέκτασης του ΝΑΤΟ και στη διασφάλιση της στρατηγικής θέσης της Ρωσίας.

Η Θανάσιμη Παγίδα των Εγγυήσεων Ασφαλείας

Το πιο επικίνδυνο στοιχείο της τρέχουσας ειρηνευτικής πρότασης είναι η ιδέα ότι η Δύση μπορεί να δώσει στην Ουκρανία εγγυήσεις ασφαλείας ως υποκατάστατο της ένταξης στο ΝΑΤΟ. Αυτές οι εγγυήσεις, ειδικά οι αμερικανικές, θεωρούνται «ένταξη στο ΝΑΤΟ με άλλο όνομα» και η Ρωσία δεν θα τις αποδεχθεί ποτέ. Μια εγγύηση σημαίνει δέσμευση για στρατιωτική απάντηση εάν η Ρωσία επιτεθεί ξανά, δηλαδή ακριβώς αυτό που κάνει το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ.

Από ρωσική άποψη, οι εγγυήσεις ασφαλείας αντιπροσωπεύουν την ίδια υπαρξιακή απειλή με την επίσημη ένταξη στο ΝΑΤΟ. Μπορεί μάλιστα να είναι χειρότερες, καθώς θα είναι λιγότερο σαφώς καθορισμένες και πιο επιρρεπείς σε παρεξηγήσεις και κλιμάκωση.

Η απάντηση, αντί να δίνονται δεσμεύσεις που η Ρωσία θα απορρίψει, είναι η δημιουργία μιας αρχιτεκτονικής ασφάλειας που να λαμβάνει υπόψη τα ρωσικά συμφέροντα, προστατεύοντας παράλληλα την κυριαρχία της Ουκρανίας στο εναπομείναν έδαφός της. Αυτό σημαίνει ότι η Ουκρανία πρέπει να είναι πραγματικά ουδέτερη, όπως η Αυστρία κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου ή η Ελβετία σήμερα. Χωρίς ένταξη στο ΝΑΤΟ, χωρίς δυτικές εγγυήσεις ασφαλείας και χωρίς ξένα στρατεύματα σε ουκρανικό έδαφος. Αν και αυτό δεν είναι «δίκαιο» για την Ουκρανία, στην διεθνή πολιτική, ο ρεαλισμός πρέπει να υπερισχύει των συναισθημάτων για το τι είναι δίκαιο όταν πρόκειται για πόλεμο και ειρήνη.

Η Αναπόφευκτη Πραγματικότητα των Εδαφικών Παραχωρήσεων

Το πιο φορτισμένο συναισθηματικά στοιχείο του σχεδίου είναι οι εδαφικές παραχωρήσεις. Η πρόταση απαιτεί από την Ουκρανία να αποδεχθεί τον ρωσικό έλεγχο στην Κριμαία και σε τμήματα του Ντονέτσκ και του Λουχάνσκ, παγώνοντας τις γραμμές στο Χερσόν και τη Ζαπορίζια περίπου στην τρέχουσα θέση τους. Αυτό σημαίνει την παραχώρηση περίπου του 20% του ουκρανικού εδάφους.

Οι παραχωρήσεις θεωρούνται αναπόφευκτες λόγω της στρατιωτικής πραγματικότητας. Η Ρωσία ελέγχει επί του παρόντος αυτά τα εδάφη και έχει το στρατιωτικό πλεονέκτημα. Η ουκρανική αντεπίθεση του 2023 απέτυχε να επιτύχει σημαντικά κέρδη, ενώ η Ουκρανία αντιμετωπίζει ελλείψεις πυρομαχικών και κόπωση του πληθυσμού. Η Ουκρανία δεν μπορεί να ανακαταλάβει αυτά τα εδάφη με τη βία χωρίς δυτική στρατιωτική υποστήριξη που θα διέτρεχε τον κίνδυνο άμεσης σύγκρουσης με τη Ρωσία.

Για τη Ρωσία, η διατήρηση της Κριμαίας (που περιλαμβάνει την κρίσιμη ναυτική βάση της Σεβαστούπολης) και του Ντονμπάς αποτελεί βασικό συμφέρον ασφάλειας, παρέχοντας μια στρατηγική ζώνη ανάσχεσης. Για την Ουκρανία, αν και σημαντικά, αυτά τα εδάφη δεν είναι υπαρξιακά – η Ουκρανία μπορεί να επιβιώσει και να ευημερήσει ως κυρίαρχο κράτος ακόμη και χωρίς αυτά.

Οι αλλαγές εδαφών μέσω βίας είναι σύνηθες φαινόμενο στην ανθρώπινη ιστορία, και το ζήτημα είναι η δημιουργία ενός σταθερού διακανονισμού που θα αποτρέψει μελλοντικούς πολέμους. Όπως και η ειρήνη που τερμάτισε τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο περιλάμβανε μαζικές εδαφικές αλλαγές, ο τρέχων στόχος πρέπει να είναι ένας ψυχρά υπολογισμένος συμβιβασμός που θα αποτρέψει τον Γ’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Δυναμική Δύναμη, Ευρωπαϊκή Αδυναμία και Αμερικανική Στρατηγική

Αν και το ρεαλιστικό πλαίσιο εστιάζει στις μεγάλες δυνάμεις, παραβλέπει εν μέρει την εξουσία των Ουκρανών ως φορέων με προτιμήσεις. Οι Ουκρανοί έχουν επιλέξει επανειλημμένα να ευθυγραμμιστούν με τη Δύση λόγω της ιστορικής τους εμπειρίας με τη ρωσική κυριαρχία. Ωστόσο, ακόμη και αν υπήρχαν ρεβιζιονιστικά στοιχεία στα κίνητρα του Πούτιν, η άμεση αιτία του πολέμου ήταν η επέκταση του ΝΑΤΟ, και η άμεση πορεία προς την ειρήνη απαιτεί την αντιμετώπιση αυτής της ριζικής αιτίας.

Η Ευρώπη βρίσκεται σε αδύναμη θέση. Από τη μία πλευρά, η εγκατάλειψη της Ουκρανίας θα ήταν καταστροφική για την ευρωπαϊκή ασφάλεια, σηματοδοτώντας ότι τα σύνορα μπορούν να αλλάξουν με τη βία. Από την άλλη, η Ευρώπη στερείται της στρατιωτικής ικανότητας να υπερασπιστεί την Ουκρανία χωρίς αμερικανική υποστήριξη. Οι ευρωπαϊκοί στρατοί έχουν υποβαθμιστεί, και η ήπειρος εξαρτάται από τις αμερικανικές εγγυήσεις. Εάν αυτός ο διακανονισμός περάσει, η Ευρώπη θα βρεθεί αντιμέτωπη με μια αναδυόμενη Ρωσία που απέδειξε ότι μπορεί να αλλάξει τα σύνορα με τη βία, χωρίς να διαθέτει τα στρατιωτικά μέσα για να την αποτρέψει.

Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, ιδιαίτερα υπό την προσέγγιση της κυβέρνησης Τραμπ, η υποστήριξη της Ουκρανίας θεωρείται αποστράγγιση πόρων που αποσπά την προσοχή από πιο σημαντικές προκλήσεις, κυρίως την Κίνα. Από αυτήν την άποψη της «κλασικής Realpolitik», ένας γρήγορος διακανονισμός στην Ουκρανία έχει λογική: τερματίζει τη ροή πόρων, μειώνει τον κίνδυνο κλιμάκωσης με τη Ρωσία και ίσως ανοίγει την πόρτα για βελτιωμένες σχέσεις ΗΠΑ-Ρωσίας για εξισορρόπηση έναντι της Κίνας.

Ωστόσο, αυτό το σχέδιο έχει ένα θεμελιώδες μειονέκτημα: υποθέτει ότι μια επιβληθείσα ειρηνευτική διευθέτηση θα είναι σταθερή και διαρκής. Μια διευθέτηση που αφήνει την Ουκρανία αδύναμη, εν μέρει κατεχόμενη και χωρίς αξιόπιστες εγγυήσεις ασφαλείας δημιουργεί συνθήκες για μελλοντική σύγκρουση. Οι κυρώσεις δεν απέτρεψαν τη Ρωσία μέχρι στιγμής, οπότε γιατί να λειτουργήσουν καλύτερα στο μέλλον ως αποτρεπτικό μέσο;. Το σχέδιο αυτό είναι μια συμφωνία κατάπαυσης του πυρός, όχι μια ειρηνευτική διευθέτηση.

Η Χαμένη Ευκαιρία του 2022

Η ιστορία δείχνει ότι ο χρονισμός έχει τεράστια σημασία στην επίλυση συγκρούσεων. Τον Μάρτιο και τον Απρίλιο του 2022, υπήρξαν σοβαρές διαπραγματεύσεις στην Κωνσταντινούπολη όπου τα μέρη πλησίασαν σε συμφωνία. Η Ουκρανία θα δεχόταν την ουδετερότητα, η Ρωσία θα αποσυρόταν από τα περισσότερα κατεχόμενα εδάφη. Αυτή η ευκαιρία χάθηκε.

Έκτοτε, η στρατιωτική κατάσταση έχει επιδεινωθεί για την Ουκρανία, και τα εδάφη που η Ρωσία θα μπορούσε να είχε επιστρέψει το 2022 είναι πλέον βαθιά ενσωματωμένα στη Ρωσία. Υπάρχει τώρα ένα άλλο «παράθυρο» ευκαιρίας, καθώς και οι δύο πλευρές είναι εξαντλημένες, αλλά αυτό δεν θα παραμείνει ανοιχτό για πάντα.

Συμπέρασμα

Οι διαπραγματεύσεις αφορούν τη θεμελιώδη αρχιτεκτονική της ευρωπαϊκής ασφάλειας και το αν οι μεγάλες δυνάμεις μπορούν να διαχειριστούν τον ανταγωνισμό χωρίς καταστροφικό πόλεμο. Οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων αντιμετωπίζουν αδύνατες επιλογές: κλιμάκωση, παράδοση ή ατελείωτος πόλεμος. Η τραγωδία είναι ότι η κατάσταση ήταν τόσο προβλέψιμη και αποτρέψιμη.

Ο δρόμος προς τα εμπρός απαιτεί την αποδοχή ορισμένων σκληρών αληθειών, συμβιβασμό και την εγκατάλειψη μαξιμαλιστικών στόχων. Το ειρηνευτικό σχέδιο που βρίσκεται στο τραπέζι, αν και βαθιά ελαττωματικό, αντιπροσωπεύει ίσως την τελευταία προσπάθεια για τον τερματισμό αυτού του πολέμου προτού κλιμακωθεί σε κάτι πολύ χειρότερο. Η επιτυχία ή η αποτυχία του θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό τον κόσμο στον οποίο θα ζούμε για το υπόλοιπο αυτού του αιώνα.