Novichok στο Σόλσμπερι: Το κατασκοπευτικό θρίλερ της υπόθεσης Σκριπάλ

Μια Ήσυχη Πόλη, Μια Θανάσιμη Κυριακή

Ένας λευκός ιατροδικαστικός θόλος καλύπτει το παγκάκι στο Σόλσμπερι όπου ο Σεργκέι και η Γιούλια Σκριπάλ κατέρρευσαν ασυνείδητοι, μετατρέποντας την ήσυχη πόλη σε σκηνικό διεθνούς ίντριγκας.

Το απόγευμα της 4ης Μαρτίου 2018, η γραφική αγγλική πόλη του Σόλσμπερι μετατράπηκε από ειδυλλιακή επαρχία σε πεδίο ενός πραγματικού κατασκοπευτικού θρίλερ. Ο 66χρονος Σεργκέι Σκριπάλ, πρώην συνταγματάρχης της ρωσικής στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών (GRU) που είχε προδώσει τη Μόσχα δουλεύοντας για τη MI6, βρισκόταν σε εξορία στο Ηνωμένο Βασίλειο[1][2]. Μαζί του εκείνη την Κυριακή ήταν η 33χρονη κόρη του, Γιούλια, που είχε φτάσει μόλις μια μέρα πριν από τη Ρωσία για επίσκεψη[3]. Αφού γευμάτισαν στο ιταλικό εστιατόριο Zizzi στο κέντρο του Σόλσμπερι, ο Σκριπάλ και η κόρη του έκαναν μια σύντομη βόλτα στην πόλη – «μια τόσο συνηθισμένη, ανεπαίσθητη διαδρομή, που μοιάζει αδύνατο να κρύβει μια απόπειρα δολοφονίας θυμίζοντας τις πιο απίστευτες ίντριγκες του Ψυχρού Πολέμου»[4]. Κι όμως, αυτό ακριβώς συνέβη: σε ένα παγκάκι κοντά στο εμπορικό κέντρο Maltings τους βρήκε ένας διερχόμενος στρατιωτικός νοσηλευτής, αναίσθητους, να χαροπαλεύουν με περίεργα συμπτώματα[5]. Η Γιούλια έβγαζε αφρούς από το στόμα και τα μάτια της είχαν γυρίσει προς τα πίσω, λευκά, ενώ ο πατέρας της βυθιζόταν σε κώμα – «μπαινόβγαιναν στη συνείδηση», ανέφερε αργότερα επίσημη βρετανική ανακοίνωση[5].

Στις 16:15 έφτασε κλήση στα επείγοντα: ένας άνδρας και μια γυναίκα σε κρίσιμη κατάσταση στο παγκάκι. Διασώστες με προστατευτικές στολές προσέγγισαν προσεκτικά τους δύο ασθενείς, χωρίς να γνωρίζουν τι τους είχε χτυπήσει. Λίγα λεπτά αργότερα, οι Σκριπάλ μεταφέρθηκαν εσπευσμένα στο νοσοκομείο της περιοχής – ο Σεργκέι με ελικόπτερο και η Γιούλια με ασθενοφόρο[6]. Η κατάσταση και των δύο ήταν κρίσιμη: κανείς δεν μπορούσε να εξηγήσει ακόμα τι είδους «μυστηριώδης ουσία» τούς είχε δηλητηριάσει[7]. Η αστυνομία του Γουίλτσάιρ, που αρχικά αντιμετώπισε το περιστατικό σαν πιθανή υπερβολική δόση ναρκωτικών, κατάλαβε γρήγορα ότι είχε να κάνει με κάτι πολύ πιο δυστοπικό. Το επόμενο πρωί, σήμανε συναγερμός: κηρύχθηκε «μείζον περιστατικό» υγείας, με την επιχείρηση Fairline να κινητοποιεί τις αντιτρομοκρατικές αρχές[8]. Συνολικά 21 άτομα –νοσηλευτές, περαστικοί, αστυνομικοί– εξετάστηκαν για πιθανά συμπτώματα, ενώ ένας εξ αυτών, ο ντετέκτιβ Νικ Μπέιλι που είχε ερευνήσει το σπίτι του Σκριπάλ, εμφάνισε σοβαρή δηλητηρίαση και νοσηλεύτηκε στην εντατική[9].

Οι γιατροί πάλευαν να σώσουν τους Σκριπάλ χωρίς να γνωρίζουν το αντίδοτο. Λίγες μέρες μετά, στις 12 Μαρτίου, η Πρωθυπουργός Τερέζα Μέι ανακοίνωσε ότι είχε ταυτοποιηθεί το δηλητήριο: επρόκειτο για έναν νευροτοξικό παράγοντα στρατιωτικού τύπου, από την οικογένεια των Novichok, που είχε αναπτυχθεί μυστικά από τη Σοβιετική Ένωση[10][11]. Αυτό σήμαινε ένα πράγμα – πίσω από την επίθεση διαφαινόταν η σκιά του ρωσικού κράτους. Όπως χαρακτηριστικά είπε ο τότε Υπουργός Εξωτερικών Μπόρις Τζόνσον, η υπόθεση είχε «αντηχήσεις» της υπόθεσης Λιτβινένκο (του Ρώσου πράκτορα που δηλητηριάστηκε με ραδιενεργό πολώνιο στο Λονδίνο το 2006)[12]. Πράγματι, η δηλητηρίαση του Σκριπάλ θύμιζε σκοτεινό επεισόδιο του Ψυχρού Πολέμου – μόνο που εκτυλισσόταν στον 21ο αιώνα, στην καρδιά της Αγγλίας. «Είναι μια μορφή ‘μαλακού πολέμου’ που διεξάγει πλέον η Ρωσία εναντίον της Δύσης», δήλωσε ο Τομ Τούγκενχατ, πρόεδρος της Επιτροπής Εξωτερικών Υποθέσεων του βρετανικού κοινοβουλίου[13][14], καθώς Βρετανία και σύμμαχοι συνειδητοποιούσαν ότι είχαν δεχθεί επίθεση με χημικό όπλο σε καιρό ειρήνης.

Χρονικό μιας Δηλητηρίασης

Η επιχείρηση δολοφονίας είχε σχεδιαστεί με προσοχή που θυμίζει μυθιστόρημα. Σύμφωνα με την αστυνομική έρευνα, δύο άνδρες –οι μελλοντικοί κατηγορούμενοι– έφτασαν στο Λονδίνο από τη Μόσχα στις 2 Μαρτίου 2018, με ρωσικά διαβατήρια στα ονόματα Αλεξάντερ Πετρόφ και Ρουσλάν Μπόσιροφ[15]. Στην πραγματικότητα, όπως θα αποκαλυπτόταν αργότερα, αυτά ήταν ψευδώνυμα. Οι δύο άγνωστοι πέρασαν τον έλεγχο στο Γκάτγουικ ανενόχλητοι, παριστάνοντας τους τουρίστες. Έμειναν σε ένα φθηνό ξενοδοχείο στο Ανατολικό Λονδίνο και την επομένη, 3 Μαρτίου, έκαναν μια πρώτη διαδρομή-αναγνώριση στο Σόλσμπερι[16][17]. Εκείνη τη μέρα χιόνιζε και –όπως θα έλεγαν αργότερα με περίσσιο θράσος– «γύρισαν πίσω γιατί έκανε πολύ κρύο»[17]. Την Κυριακή 4 Μαρτίου όμως, επανήλθαν για να εκτελέσουν την αποστολή τους.

Γύρω στις 11:48 π.μ., οι κάμερες CCTV τους κατέγραψαν να φτάνουν με το τρένο στο Σόλσμπερι[18]. Στις 11:58 εμφανίστηκαν σε βίντεο κοντά σε πρατήριο Shell, στον δρόμο Wilton – μόλις λίγα λεπτά περπάτημα από την οδό όπου διέμενε ο Σκριπάλ[19]. Εκεί, σύμφωνα με τους Βρετανούς ερευνητές, οι δράστες πιθανότατα παρείσφρησαν ανεντόπιστοι μέχρι την εξώπορτα του στόχου τους. Ο Σεργκέι και η Γιούλια εκείνη την ώρα πιθανόν βρίσκονταν ακόμα στο σπίτι ή ετοιμάζονταν για την έξοδό τους[20]. Οι δύο πράκτορες φέρονται να άλειψαν αθόρυβα τη λαβή της μπροστινής πόρτας της κατοικίας με μια θανατηφόρα δόση υγρού νευροτοξικού παράγοντα – Novichok σε μορφή τζελ[21][22]. Η ουσία ήταν άχρωμη, άοσμη και εξαιρετικά φονική: σύμφωνα με επιστήμονες, ορισμένες παραλλαγές των Novichok είναι 5 έως 8 φορές ισχυρότερες από το διαβόητο VX, ένα μόνο χιλιοστόγραμμο των οποίων αρκεί για να προκαλέσει θάνατο[23]. Η ανάπτυξη των Novichok (στα ρωσικά σημαίνει «ο νεοφερμένος») είχε γίνει κρυφά την δεκαετία του 1980 από Σοβιετικούς χημικούς, με στόχο να υπερκεράσουν τις δυτικές μεθόδους ανίχνευσης και άμυνας[24][25]. Είναι ένα δυαδικό χημικό όπλο – διατηρείται σε δύο χωριστά, σχετικά ακίνδυνα πρόδρομα χημικά, που γίνονται θανάσιμα μόνο όταν αναμειχθούν[26]. Έτσι μπορούσαν να το μεταφέρουν ευκολότερα: οι Ρώσοι εκτελεστές το είχαν κρύψει σε ένα μικρό μπουκάλι από γυναικείο άρωμα, παραλλαγή που ξεγέλασε τις τελωνειακές αρχές[27].

Αφού μόλυναν την είσοδο του σπιτιού με το δηλητήριο, οι δράστες εξαφανίστηκαν τόσο αθόρυβα όσο είχαν έρθει. Στις 13:05, μια κάμερα τους συνέλαβε να περιηγούνται ψύχραιμοι στο κέντρο της πόλης, κοντά στον καθεδρικό ναό[28]. Στις 13:40, ο Σεργκέι και η Γιούλια πάρκαραν το αυτοκίνητό τους στο κέντρο του Σόλσμπερι, ανυποψίαστοι ότι είχαν ήδη καταδικαστεί – η επίθεση στο κατώφλι τους είχε συντελεστεί[29][30]. Πατέρας και κόρη πήγαν για φαγητό και μια βόλτα, ενώ το δηλητήριο απορροφούνταν αργά από το δέρμα του Σκριπάλ. Μέχρι τις 16:15 που κατέρρευσαν στο παγκάκι, οι δολοφόνοι τους είχαν κιόλας πάρει τον δρόμο της επιστροφής. Πράγματι, οι δύο ύποπτοι έφυγαν άμεσα από το Σόλσμπερι προς το Λονδίνο και έσπευσαν στο αεροδρόμιο Χίθροου εκείνο το ίδιο απόγευμα, προλαβαίνοντας πτήση της Aeroflot για Μόσχα[16][31]. Μέχρι το βράδυ της 4ης Μαρτίου, οι δράστες βρίσκονταν εκτός βρετανικής επικράτειας – ένα συγκλονιστικό γεγονός, καθώς οι Βρετανοί γιατροί ακόμα αγωνίζονταν να διασώσουν τα θύματα χωρίς να γνωρίζουν την αιτία.

Νοσοκομείο, Ανάρρωση και Μια Σκιώδης Απώλεια

Ο Σεργκέι και η Γιούλια Σκριπάλ έδωσαν μάχη ζωής για εβδομάδες. Οι γιατροί, μόλις πληροφορήθηκαν περί τίνος επρόκειτο, έσπευσαν να χορηγήσουν το αντίδοτο (ατροπίνη και οξίμη) και να υποστηρίξουν τις ζωτικές λειτουργίες τους. Οι ασθενείς τέθηκαν σε τεχνητό κώμα για να αποφευχθούν μόνιμες βλάβες, ενώ ειδικοί του βρετανικού στρατού και του χημικού εργαστηρίου του Porton Down ανέλυαν δείγματα και επιβεβαίωναν την σπάνια ταυτότητα του παράγοντα[32][33]. Στις 29 Μαρτίου, σχεδόν τρεις εβδομάδες μετά την επίθεση, ήρθε η πρώτη αχτίδα αισιοδοξίας: η Γιούλια ανέκτησε τις αισθήσεις της και μπόρεσε να μιλήσει – η κατάστασή της χαρακτηρίστηκε σταθερή και βελτιούμενη[34][35]. Ο Σεργκέι, πιο βαρύτατα χτυπημένος, χρειάστηκε έναν ολόκληρο μήνα μέχρι να συνέλθει από το κώμα[36]. Τελικά, στις 18 Μαΐου 2018, και εκείνος πήρε εξιτήριο από το νοσοκομείο, έχοντας διαφύγει τον κίνδυνο[37].

Τα σημάδια που άφησε το δηλητήριο ήταν εμφανή. Η Γιούλια, σε μια δραματική δήλωση που έδωσε μέσω βίντεο στις 23 Μαΐου, ανέφερε ότι η ζωή της «αναποδογυρίστηκε» από την απόπειρα δολοφονίας[38]. Ευχαρίστησε τους γιατρούς του Σόλσμπερι που της έσωσαν τη ζωή, αλλά τόνισε ότι η ανάρρωση ήταν «αργή, δύσκολη και εξαιρετικά επώδυνη», δείχνοντας μια ουλή στον λαιμό της από την τραχειοτομή που της έγινε[39][40]. Παρότι εξέφρασε ελπίδα να επιστρέψει μια μέρα στη Ρωσία, η ίδια και ο πατέρας της αρνήθηκαν τη βοήθεια που πρόσφερε δημοσίως η ρωσική πρεσβεία, δηλώνοντας «όχι έτοιμοι» να τη δεχτούν[41]. Προφανώς, φοβούνταν ότι τα χέρια που πρόσφεραν «βοήθεια» μπορεί να ήταν τα ίδια που κρατούσαν το δηλητήριο.

Στο μεταξύ, ένα δεύτερο δράμα εκτυλισσόταν αθέατο. Στις 30 Ιουνίου 2018, σχεδόν τέσσερις μήνες μετά το αρχικό συμβάν, ένας Βρετανός πολίτης, ο Τσάρλι Ρόουλι, βρήκε στα σκουπίδια ένα κομψό μπουκαλάκι αρώματος και το πήρε σπίτι του, αγνοώντας τον θανάσιμο θησαυρό που περιείχε[42][43]. Το δώρισε στην φίλη του, Ντον Στέρτζες, η οποία ψέκασε το «άρωμα» στον καρπό της. Μέσα σε 15 λεπτά, η γυναίκα κατέρρευσε με συμπτώματα δηλητηρίασης – το μπουκαλάκι περιείχε υπολείμματα του Novichok, από την ίδια παρτίδα που χρησιμοποιήθηκε κατά των Σκριπάλ[44][45]. Η άτυχη Στέρτζες, μητέρα τριών παιδιών, απεβίωσε στις 8 Ιουλίου, καθιστώντας έτσι το Novichok φονικό και για έναν αθώο Βρετανό πολίτη[43]. Ο Ρόουλι επέζησε με σοβαρά προβλήματα υγείας, έχοντας εκτεθεί και ο ίδιος στον παράγοντα[46]. Οι αστυνομικές αρχές συμπέραναν πως η τραγωδία αυτή δεν ήταν νέα στοχευμένη επίθεση, αλλά μάλλον παράπλευρη συνέπεια: οι Ρώσοι δράστες, βιαστικοί να φύγουν, είχαν ξεφορτωθεί το μπουκαλάκι με το δηλητήριο κάπου σε έναν κάδο στο Σόλσμπερι[47]. Εκεί το βρήκε τυχαία ο Ρόουλι, με αποτέλεσμα η δηλητηριώδης ουσία να συνεχίσει το έργο της σκορπώντας θάνατο μήνες μετά. Η ποσότητα του Novichok που είχε απομείνει στο δοχείο ήταν αρκετή «για να σκοτώσει χιλιάδες ανθρώπους» όπως ανέφεραν ερευνητές – ένδειξη της ακραίας τοξικότητας του υλικού[48][49].

Η βρετανική κυβέρνηση διέταξε δημόσια έρευνα για τον θάνατο της Στέρτζες, ενώ τεράστια επιχείρηση απορρύπανσης τέθηκε σε εφαρμογή στην ευρύτερη περιοχή. Συνολικά 12 τοποθεσίες –από το σπίτι του Σκριπάλ και το πάρκο με το παγκάκι, μέχρι το εστιατόριο Zizzi και το τοπικό παμπ όπου είχαν βρεθεί οι Σκριπάλ– αποκλείστηκαν για μήνες και υποβλήθηκαν σε εντατικό καθαρισμό με τη συνδρομή του βρετανικού στρατού[50][51]. Στο σπίτι του Σκριπάλ, εργάτες με πλήρεις στολές χημικής προστασίας ξήλωσαν ακόμα και τη στέγη, σε μια επιχείρηση απολύμανσης που κράτησε σχεδόν ένα έτος[52]. Μόλις τον Φεβρουάριο του 2019 οι αρχές ανακοίνωσαν ότι και το τελευταίο μολυσμένο σημείο είχε κριθεί ασφαλές[53]. Η ειδυλλιακή μικρή πόλη είχε επιτέλους καθαρίσει – αλλά η αίσθηση ασφάλειας είχε χαθεί ανεπιστρεπτί.

Πράκτορες της GRU – Οι Φερόμενοι Δράστες

Ενώ οι Σκριπάλ ανάρρωναν σε μυστική τοποθεσία υπό συνεχή προστασία, η έρευνα των βρετανικών αρχών στρεφόταν στη ρωσική σύνδεση. Ήδη από τις 12 Μαρτίου 2018, η Πρωθυπουργός Μέι είχε θέσει τελεσίγραφο στο Κρεμλίνο να δώσει εξηγήσεις πώς ένα στρατιωτικής χρήσης νευροτοξικό, κατασκευασμένο στη Ρωσία, βρέθηκε σε βρετανικό έδαφος[54]. Η Μόσχα αρνήθηκε κάθε εμπλοκή, με το Υπουργείο Εξωτερικών της να αποκαλεί τους βρετανικούς ισχυρισμούς «αβάσιμους» και «προβοκάτσια». Ωστόσο, οι Βρετανοί διέθεταν ήδη σημαντικά στοιχεία: οι κάμερες ασφαλείας είχαν καταγράψει ξεκάθαρα τους δύο υπόπτους στις κινήσεις τους. Την 5η Σεπτεμβρίου 2018, έξι μήνες μετά την επίθεση, η Βρετανία έκανε το αποφασιστικό βήμα να δώσει στη δημοσιότητα τα ονόματα και τις φωτογραφίες δύο ανδρών που κατηγορούνταν για την απόπειρα δολοφονίας των Σκριπάλ[55][56]. Οι εισαγγελικές αρχές (CPS) εξέδωσαν ευρωπαϊκά εντάλματα σύλληψης, και η Ιντερπόλ ερυθρά αγγελία, για τους “Alexander Petrov” και “Ruslan Boshirov”, ηλικίας περίπου 40 ετών[56][57]. Ήταν τα ίδια πρόσωπα που απεικονίζονταν στα βίντεο. Η τότε πρωθυπουργός Μέι, μιλώντας στο Κοινοβούλιο, έκανε μια αποκάλυψη-βόμβα: οι δύο άνδρες «είναι μέλη της GRU, της ρωσικής στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών»[58]. Με άλλα λόγια, το επίσημο ρωσικό κράτος βρισκόταν πίσω από την επίθεση, διά της μυστικής του υπηρεσίας.

Οι κατηγορούμενοι Πετρόφ και Μπόσιροφ βέβαια δεν επρόκειτο ποτέ να εκδοθούν από τη Ρωσία. Αντίθετα, λίγες μέρες μετά την απαγγελία των κατηγοριών, εμφανίστηκαν στην κρατική ρωσική τηλεόραση (RT) για μια συνέντευξη που κυμάνθηκε ανάμεσα στο παράλογο και το γελοίο. Οι δύο άνδρες, δηλώνοντας πως τα πραγματικά τους ονόματα είναι πράγματι Αλεξάντερ και Ρουσλάν αλλά «κοινά» επώνυμα, ισχυρίστηκαν ότι είχαν πάει στο Σόλσμπερι απλώς ως τουρίστες για να δουν τον περίφημο καθεδρικό ναό με το ύψους 123 μέτρων κωδωνοστάσιο[59][60]. «Οι φίλοι μας μάς πρότειναν από καιρό να επισκεφθούμε αυτή την υπέροχη πόλη», είπαν, περιγράφοντας λεπτομέρειες (το ύψος του κωδωνοστασίου, το παλιότερο ρολόι του κόσμου) που ήταν αντιγραμμένες αυτολεξεί από τη Wikipedia[60][61]. Υποστήριξαν ότι έτυχε ίσως να περπατήσουν κοντά στο σπίτι του Σκριπάλ, «χωρίς να ξέρουν πού βρίσκεται», αλλά αρνήθηκαν ότι είχαν μαζί τους οποιαδήποτε δηλητηριώδη ουσία[62][63]. Στην παράξενη αυτή τηλεοπτική παράσταση, διάρκειας 25 λεπτών, απέφυγαν να δώσουν πειστικά στοιχεία για την ταυτότητά τους ή το επάγγελμά τους, επικαλούμενοι ότι είναι «μικροί επιχειρηματίες» στον χώρο των συμπληρωμάτων διατροφής. Απέφυγαν ακόμα και να απαντήσουν άμεσα όταν η δημοσιογράφος Μαργκαρίτα Σιμονιάν τους ρώτησε με υπονοούμενο αν είναι ζευγάρι – μια ερώτηση που πολλοί εξέλαβαν ως απόπειρα να εξηγηθεί γιατί ταξίδευαν πάντα μαζί (συμμορφώθηκαν πάντως με το ρωσικό στερεότυπο απαντώντας ότι πήγαν στο Σόλσμπερι για «διασκέδαση αντρική, όχι κάτι περίεργο»)[64].

Το Λονδίνο αντέδρασε οργισμένα σε αυτήν την εμφάνιση. Η Ντάουνινγκ Στριτ χαρακτήρισε τα λεγόμενα των δύο ανδρών «χονδροειδή ψεύδη και κατασκευές» που προσβάλλουν τη νοημοσύνη του κοινού και τη μνήμη των θυμάτων[65][66]. Ένας κυβερνητικός εκπρόσωπος τόνισε: «Χρησιμοποιήθηκε ένα παράνομο χημικό όπλο στους δρόμους της χώρας μας. Τέσσερις άνθρωποι αρρώστησαν βαριά στο νοσοκομείο και μια αθώα γυναίκα πέθανε. Η Ρωσία απάντησε με περιφρόνηση»[67]. Η διεθνής κοινότητα συμμερίστηκε τη βρετανική αγανάκτηση – η προσπάθεια της Μόσχας να αρνηθεί την ευθύνη μέσω γελοίων ισχυρισμών δεν έπεισε σχεδόν κανέναν στη Δύση.

Στους επόμενους μήνες, ανεξάρτητοι ερευνητές άρχισαν να ξετυλίγουν ακόμη περισσότερο το κουβάρι. Ο ιστότοπος ερευνητικής δημοσιογραφίας Bellingcat, σε συνεργασία με μέσα όπως το Insider και το BBC, χρησιμοποίησε ανοιχτές πηγές, διαρροές από ρωσικές βάσεις δεδομένων και ρεπορτάζ για να ταυτοποιήσει τους πραγματικούς ανθρώπους πίσω από τα ψεύτικα ονόματα. Τον Σεπτέμβριο-Οκτώβριο 2018, το Bellingcat αποκάλυψε ότι ο «Ρουσλάν Μπόσιροφ» δεν ήταν άλλος από τον Ανατόλι Τσεπίγκα, συνταγματάρχη της GRU και μάλιστα ήρωα της Ρωσίας με παράσημο ανδρείας απονεμημένο από τον ίδιο τον Πούτιν[68]. Ο «Αλεξάντερ Πετρόφ» ταυτοποιήθηκε ως ο Αλεξάντρ Μίσκιν, στρατιωτικός γιατρός και επίσης αξιωματικός της GRU[69]. Οι αποκαλύψεις συνεχίστηκαν: ένα τρίτο άτομο, ο μυστηριώδης «Σεργκέι Φεντότοφ» που είχε ταξιδέψει παράλληλα στο Λονδίνο, αποδείχτηκε πως ήταν ο Ντένις Σεργκέγιεφ, υψηλόβαθμος –μάλιστα υποστράτηγος– της GRU, ο οποίος πιθανώς συντόνιζε την επιχείρηση από απόσταση ασφαλείας στο Λονδίνο[70]. Οι τηλεφωνικές επικοινωνίες του Σεργκέγιεφ όσο βρισκόταν στην Αγγλία έδειξαν ότι βρισκόταν σε επαφή με «ανώτερους αξιωματικούς στη Μόσχα» κατά την κρίσιμη περίοδο[71], υποδηλώνοντας εντολές από τα ανώτατα κλιμάκια.

Οι πληροφορίες αυτές εκθέτουν βαθιά τη Μόσχα, αποκαλύπτοντας ότι η απόπειρα δολοφονίας ήταν κεντρικά οργανωμένη από το ρωσικό κράτος. Ήταν μάλιστα τόσο πολύπλοκη που απέτυχε (τα θύματα τελικά επέζησαν) και άφησε ίχνη (ακίνδυνα υπολείμματα του δηλητηρίου που προκάλεσαν τον θάνατο της Στέρτζες), δημιουργώντας διπλωματικό εφιάλτη για τη Ρωσία. «Η αλυσίδα της ηλιθιότητας» τιτλοφόρησε ο Guardian την ανάλυσή του για το πώς η υπόθεση Σκριπάλ αποκάλυψε την πτώση του άλλοτε αλάθητου ρωσικού κατασκοπευτικού μηχανισμού[72]. Πράγματι, το φιάσκο εξέθεσε το GRU διεθνώς. Δημοσιεύματα αναφέρουν ότι η επιχείρηση πιθανώς οργανώθηκε από μια μυστική μονάδα της GRU, γνωστή ως “Unit 29155”, ειδικευμένη σε «υπονομεύσεις και δολοφονίες» στο εξωτερικό[73][21]. Η ίδια μονάδα έχει συνδεθεί με απόπειρες πραξικοπήματος στο Μαυροβούνιο (2016), σαμποτάζ σε αποθήκη πυρομαχικών στην Τσεχία (2014) και πιθανές δηλητηριάσεις στη Βουλγαρία[74][75]. Της επιχειρησιακής ομάδας εικάζεται ότι ηγείται ο υποστράτηγος Αντρέι Αβεριάνοφ, με απευθείας εντολές από ανώτατο επίπεδο[73]. Αν ισχύει αυτό, τότε η επίθεση στο Σόλσμπερι ήταν μέρος μιας ευρύτερης, άκρως ανησυχητικής εκστρατείας του Κρεμλίνου για εξόντωση αντιφρονούντων και επιχειρήσεις αποσταθεροποίησης στη Δύση.

Novichok – Το Μυστικό Όπλο της Σοβιετικής Χημείας

Στην καρδιά της υπόθεσης Σκριπάλ βρίσκεται το ίδιο το δηλητήριο, ένας φονικός χημικός παράγοντας σχεδιασμένος για πολεμική χρήση. Το Novichok, που μεταφράζεται «ο νεοφερμένος», είναι μια κατηγορία τέταρτης γενιάς νευροτοξικών παραγόντων που αναπτύχθηκαν στα κρυφά από σοβιετικά εργαστήρια κατά τις τελευταίες δεκαετίες του Ψυχρού Πολέμου[76]. Σύμφωνα με επιστήμονες που συμμετείχαν στο πρόγραμμα, τα Novichok είναι τα πιο θανατηφόρα νευροτοξικά που έχουν ποτέ παραχθεί – ορισμένες εκδοχές τους είναι πέντε έως δέκα φορές πιο τοξικές από το VX, το οποίο θεωρείτο ήδη από τα πιο ισχυρά γνωστά χημικά όπλα[23]. Σχεδιάστηκαν έτσι ώστε να ξεγελούν τα συστήματα ανίχνευσης του ΝΑΤΟ της εποχής (1970-80) και να υπερνικούν τα αντίμετρα – μπορούσαν να περάσουν απαρατήρητα από τους συνηθισμένους ανιχνευτές, ενώ διέθεταν τρομακτική σταθερότητα και αποτελεσματικότητα[25][24].

Χημικά, τα Novichok ανήκουν στους αναστολείς χολινεστεράσης, όπως και τα υπόλοιπα νευροτοξικά (Sarin, VX κ.ά.). Δρουν διακόπτοντας τη μεταφορά σημάτων από τα νεύρα προς τους μύες και τα ζωτικά όργανα: μπλοκάρουν το ένζυμο που ρυθμίζει τη νευροδιαβίβαση, προκαλώντας ανεξέλεγκτη υπερδιέγερση των μυών και των αδένων[77][78]. Μέσα σε δευτερόλεπτα ή λεπτά, ο εκτεθειμένος εμφανίζει συστολή της κόρης των οφθαλμών, σιελόρροια, σπασμούς, παράλυση του αναπνευστικού συστήματος και, αν δεν λάβει αντίδοτο, περιέρχεται σε καρδιακή και αναπνευστική ανακοπή. Το τρομερό αυτό σύνδρομο δηλητηρίασης είχε πλήξει τους Σκριπάλ και τον αστυνομικό Μπέιλι – όσοι επιβιώνουν, συχνά υφίστανται μόνιμη νευρολογική ζημιά ή βλάβες σε όργανα[79].

Ένα χαρακτηριστικό που έκανε το Novichok ιδανικό για μυστικές επιχειρήσεις ήταν η μορφή του: συνήθως ως άοσμο, αόρατο υγρό ή λεπτή σκόνη. Στην περίπτωση του Σκριπάλ, οι Βρετανοί ειδικοί κατέληξαν ότι ο παράγοντας είχε εφαρμοστεί ως διάλυμα σε μορφή παχύρρευστου υγρού (gel) πάνω σε μια επιφάνεια – συγκεκριμένα, στη λαβή της πόρτας του θύματος[21][80]. Επειδή τα Novichok είναι δυαδικά, οι δράστες μπορούσαν να μεταφέρουν ξεχωριστά τις πρόδρομες ενώσεις και να τις αναμίξουν λίγο πριν τη χρήση, μειώνοντας τον κίνδυνο να αυτο-εκτεθούν ή να εντοπιστούν στον έλεγχο αποσκευών[81]. Αυτό εξηγεί και την επιλογή του περίφημου μπουκαλιού αρώματος: οι δύο πράκτορες πιθανότατα ανακάτεψαν τα συστατικά εντός του φιαλιδίου-συσκευής, το οποίο έφερε ψεύτικη ετικέτα Nina Ricci για καμουφλάζ[27]. Έτσι, ένα αντικείμενο φαινομενικά αθώο μετέφερε έναν ασύλληπτο κίνδυνο. Η αποτελεσματικότητα του Novichok φάνηκε από το γεγονός ότι ελάχιστες σταγόνες προκάλεσαν σχεδόν τον θάνατο τριών ανθρώπων (Σκριπάλ, κόρη, αστυνομικός) και αργότερα, ακόμα και τα υπολείμματά του σκότωσαν την Ντον Στέρτζες και δηλητηρίασαν τον Ρόουλι[49]. Οι ειδικοί εκτίμησαν ότι το μπουκάλι περιείχε αρκετό νευροτοξικό για να σκοτώσει ίσως χιλιάδες ανθρώπους, αν είχε διασπαρεί ευρύτερα[48].

Η χρήση ενός όπλου τέτοιας φύσης δεν αποτελεί απλώς εγκληματική ενέργεια αλλά και κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς δικαίου. Τα χημικά όπλα έχουν απαγορευτεί ρητά από τη Σύμβαση για τα Χημικά Όπλα (CWC) του 1993, την οποία έχει υπογράψει και η Ρωσία. Ο Novichok, παρότι δεν κατονομαζόταν ρητά στη συνθήκη (αφού η ύπαρξή του δεν είχε τότε ανακοινωθεί), εμπίπτει σαφώς στην κατηγορία των απαγορευμένων τοξικών παραγόντων που δεν έχουν καμία άλλη χρήση πέραν της μαζικής εξόντωσης. Η βρετανική κυβέρνηση, μετά την επίθεση, προσκάλεσε ειδικούς του Οργανισμού για την Απαγόρευση των Χημικών Όπλων (OPCW) να επιβεβαιώσουν ανεξάρτητα το εύρημα. Πράγματι, τον Απρίλιο 2018, οι εργαστηριακές αναλύσεις του OPCW συμφώνησαν με τους Βρετανούς ως προς την ταυτοποίηση του παράγοντα ως Novichok[11]. Η διεθνής κατακραυγή οδήγησε, εν τέλει, σε μια ιστορική απόφαση: στις 27 Νοεμβρίου 2019, με ομόφωνη συμφωνία όλων των κρατών-μελών, ο OPCW πρόσθεσε επίσημα τους παράγοντες τύπου Novichok στον κατάλογο των ελεγχόμενων απαγορευμένων ουσιών της Σύμβασης[82][11]. Ήταν η πρώτη σημαντική αναθεώρηση του καταλόγου αυτού από τη δεκαετία του 1990, υπογραμμίζοντας τη σοκ και τον τρόμο που προκάλεσε η χρήση ενός τέτοιου όπλου στο Σόλσμπερι.

Η απαγόρευση βέβαια δεν έφερε πίσω τη χαμένη ζωή, ούτε θα εμποδίσει έναν αποφασισμένο παραβάτη, όμως απέστειλε ένα μήνυμα: η διεθνής κοινότητα δεν θα ανεχτεί την επανεμφάνιση χημικών όπλων. Οι ειδικοί σημείωσαν ότι ακόμη κι αν οι Novichok ήταν ήδη σιωπηρά απαγορευμένοι (ως τοξικές χημικές ουσίες γενικά), πλέον η ονομαστική αναφορά τους στη συνθήκη θα βοηθήσει τους χημικούς και τις αρχές παγκοσμίως να βρίσκονται σε εγρήγορση[83]. Μετά την υπόθεση Σκριπάλ, κάθε παραγγελία ύποπτων πρόδρομων χημικών ουσιών σε οποιαδήποτε χώρα σηκώνει κόκκινη σημαία – ένα μικρό αλλά σημαντικό βήμα στην πρόληψη μελλοντικών επιθέσεων.

Διπλωματικός Πόλεμος και Γεωπολιτικές Προεκτάσεις

Η δηλητηρίαση του Σεργκέι Σκριπάλ δεν ήταν απλώς μια απόπειρα δολοφονίας· εξελίχθηκε σε ένα πολιτικοδιπλωματικό θρίλερ με συνέπειες που αντηχούν μέχρι σήμερα στις σχέσεις Ρωσίας-Δύσης. Για το Ηνωμένο Βασίλειο, η χρήση στρατιωτικού νευροτοξικού σε βρετανικό έδαφος συνιστούσε κρατική επίθεση στην εθνική κυριαρχία. Η πρωθυπουργός Μέι, μόλις δύο ημέρες μετά το περιστατικό, δήλωσε στη Βουλή ότι είναι «πολύ πιθανό» η Ρωσία να ευθύνεται και απαίτησε εξηγήσεις – διαφορετικά, προειδοποίησε, θα θεωρηθεί ότι το ρωσικό κράτος έκανε παράνομη χρήση βίας επί βρετανικού εδάφους[54][2]. Η διορία έληξε με την Μόσχα να ειρωνεύεται και να αρνείται. Έτσι, στις 14 Μαρτίου 2018, το Λονδίνο ανακοίνωσε το πρώτο κύμα κυρώσεων: απέλαση 23 Ρώσων διπλωματών (που η Βρετανία χαρακτήρισε ως κατασκόπους της ρωσικής πρεσβείας) και πάγωμα διμερών επαφών υψηλού επιπέδου[84][85]. Ήταν η μεγαλύτερη απέλαση Ρώσων πρακτόρων που είχε κάνει η χώρα από τον Ψυχρό Πόλεμο. Επιπλέον, πάγωσαν τα ρωσικά κρατικά περιουσιακά στοιχεία που θα μπορούσαν να απειλήσουν τη βρετανική ασφάλεια, ενώ Βρετανοί υπουργοί και μέλη της βασιλικής οικογένειας μποϊκόταραν επίσημα το Μουντιάλ ποδοσφαίρου του 2018 που θα διεξαγόταν στη Ρωσία[85][86].

Η απάντηση της Ρωσίας ήταν όπως αναμενόταν συμμετρική: απέλασε ισάριθμους Βρετανούς διπλωμάτες και διέταξε το κλείσιμο του βρετανικού προξενείου στην Αγία Πετρούπολη. Όμως το σημαντικότερο –και πιθανότατα μη αναμενόμενο πλήρως από το Κρεμλίνο– ήταν ότι η υπόθεση Σκριπάλ προκάλεσε ένα κύμα διεθνούς συμπαράστασης προς το Ηνωμένο Βασίλειο. Σε μια επίδειξη ενότητας πρωτοφανή τις τελευταίες δεκαετίες, περισσότερες από 20 δυτικές χώρες –μεταξύ των οποίων όλες σχεδόν οι χώρες-μέλη της ΕΕ, οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο Καναδάς, η Αυστραλία, καθώς και η ίδια η Συμμαχία του ΝΑΤΟ– προχώρησαν συντονισμένα σε απελάσεις Ρώσων διπλωματών ως αντίποινα[84][87]. Συνολικά, μέχρι τα τέλη Μαρτίου 2018, 29 χώρες και το ΝΑΤΟ απέλασαν 153 Ρώσους διπλωμάτες – μια συντονισμένη κίνηση αλληλεγγύης προς το Λονδίνο και ισχυρό μήνυμα αποδοκιμασίας προς τη Μόσχα[88][89]. Ήταν η μεγαλύτερη συλλογική εκδίωξη πρακτόρων του Κρεμλίνου στην ιστορία, όπως τόνισε η πρωθυπουργός Μέι, κάνοντας λόγο για «τη μεγαλύτερη από κοινού εκδίωξη Ρώσων αξιωματούχων πληροφοριών που έχει υπάρξει ποτέ»[90]. Αν στόχος του Κρεμλίνου –πρόσθεσε– ήταν να διχάσει και να εκφοβίσει τη δυτική συμμαχία, «τότε οι προσπάθειές του απέτυχαν θεαματικά»[86].

Το διπλωματικό ρήγμα που άνοιξε η υπόθεση Σκριπάλ είχε διάρκεια. Η Μόσχα συνέχισε να προβάλλει εξωφρενικές θεωρίες συνωμοσίας για να αντικρούσει τις κατηγορίες – από το ότι οι Βρετανοί δηλητηρίασαν οι ίδιοι τον Σκριπάλ για να σπιλώσουν τη Ρωσία, μέχρι ότι το δηλητήριο ήταν βρετανικό προϊόν από το Porton Down και ότι οι Σκριπάλ δεν είχαν δηλητηριαστεί καν με Novichok (φθάνοντας στο σημείο να επικαλούνται την ανάρρωσή τους ως «απόδειξη» πως δεν μπορούσε να ήταν τόσο ισχυρό το δηλητήριο)[91][92]. Καμία από αυτές τις εκδοχές δεν έπεισε τους παρατηρητές εκτός Ρωσίας. Αντιθέτως, η υπόθεση Σκριπάλ συνέβαλε στο να σκληρύνει η στάση της Δύσης απέναντι στη Ρωσία σε μια σειρά από μέτωπα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, πέραν της συμμετοχής στις απελάσεις διπλωματών (έδιωξαν 60 άτομα – τους περισσότερους από κάθε άλλη χώρα)[93][94], ενεργοποίησαν επιπλέον κυρώσεις κατά της Ρωσίας βάσει αμερικανικής νομοθεσίας που προβλέπει τιμωρία κρατών που χρησιμοποιούν χημικά όπλα. Τον Αύγουστο 2018 και ξανά τον Αύγουστο 2019, η Ουάσιγκτον ανακοίνωσε κυρώσεις στην Μόσχα στο πλαίσιο του νόμου CAATSA και του Νόμου για τον Έλεγχο Χημικών Όπλων, επικαλούμενη ευθέως την υπόθεση Σκριπάλ ως αιτία[95].

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, πέραν των διώξεων που ασκήθηκαν in absentia στους τρεις πράκτορες της GRU (Πετρόφ, Μπόσιροφ, Φεντότοφ), η υπόθεση έφερε στο προσκήνιο την ανάγκη για καλύτερη αντικατασκοπεία και προστασία των εδαφών από εχθρικές ενέργειες. Ήδη από το 2018, οι βρετανικές αρχές ξεκίνησαν επανεξέταση δεκάδων ύποπτων θανάτων Ρώσων εξόριστων στη χώρα (συμπεριλαμβανομένου του μυστηριώδους θανάτου του γιου και του αδελφού του Σκριπάλ τα προηγούμενα χρόνια)[96][97], υπό το φως της νέας αντίληψης ότι το Κρεμλίνο ενδέχεται να διεξάγει μια υπόγεια εκστρατεία εξόντωσης αντιφρονούντων στη Δύση. Ο πρόεδρος Πούτιν από την πλευρά του, σε μια προσπάθεια να υποβαθμίσει το ζήτημα, αποκάλεσε τον Σκριπάλ «απλώς έναν προδότη» και «απόβρασμα» σε δημόσια ομιλία, αφήνοντας να εννοηθεί ότι δεν θα έλειπε σε κανέναν. Παρόλα αυτά, διεθνώς, η Ρωσία βρέθηκε περισσότερο απομονωμένη. Η υπόθεση Σκριπάλ συνέπεσε χρονικά με μια περίοδο που ήδη οι σχέσεις ήταν τεταμένες (λόγω Ουκρανίας, Συρίας, ανάμιξης σε εκλογές κ.λπ.), επιτείνοντας την αντίληψη πολλών δυτικών κυβερνήσεων ότι το καθεστώς Πούτιν αποτελεί αναθεωρητική, επιθετική δύναμη που δεν διστάζει να παραβιάσει θεμελιώδεις κανόνες.

Στην ίδια τη Ρωσία, κάποιοι αναλυτές σημείωσαν ότι η επιχείρηση του Σόλσμπερι μπορεί να απέβλεπε και σε εσωτερικό εκφοβισμό: ήταν ένα μήνυμα προς κάθε επίδοξο αποστάτη ότι η προδοσία θα πληρώνεται ακριβά, ακόμα και χρόνια μετά, και πουθενά δεν είναι ασφαλής. Ο Σεργκέι Σκριπάλ είχε αποφυλακιστεί στη Ρωσία το 2010 στο πλαίσιο ανταλλαγής κατασκόπων και ζούσε διακριτικά στο εξωτερικό, θεωρώντας ίσως ότι δεν κινδυνεύει πια. Το χτύπημα εναντίον του, 8 χρόνια μετά, έδειξε ότι η μνήμη του Κρεμλίνου είναι μακρά. Ωστόσο, το γεγονός ότι η αποστολή εξελίχθηκε σε φιάσκο –με τον στόχο να επιβιώνει, το όπλο να εντοπίζεται και τη διεθνή κοινότητα να αντιδρά συντονισμένα– γύρισε μπούμερανγκ στη Μόσχα. «Αλυσιδωτή βλακεία» χαρακτήρισε ο Guardian τον χειρισμό της υπόθεσης από τη ρωσική πλευρά[72].

Νομικές και Διεθνείς Επιπτώσεις

Νομικά, η υπόθεση Σκριπάλ έθεσε σοβαρά ζητήματα σε πολλά επίπεδα. Πρώτον, ως προς την ποινική δικαιοσύνη: η Βρετανία απήγγειλε κατηγορίες για απόπειρα δολοφονίας, συνωμοσία και χρήση απαγορευμένου όπλου στους τρεις ταυτοποιημένους αξιωματικούς της GRU. Επειδή η Ρωσία αρνείται να τους εκδώσει, αυτοί παραμένουν καταζητούμενοι. Το Λονδίνο κατέστησε σαφές ότι αν ποτέ ταξιδέψουν εκτός Ρωσίας, θα επιδιώξει τη σύλληψή τους «με κάθε δυνατό τρόπο» ώστε να δικαστούν στο ΗΒ[58]. Προς το παρόν, η προοπτική απονομής δικαιοσύνης για τους δράστες είναι μάλλον θεωρητική. Ωστόσο, η υπόθεση καταγράφεται, και δεν παραγράφεται: οι φάκελοι παραμένουν ανοιχτοί, ενώ οι εισαγγελείς θα μπορούσαν δυνητικά να ασκήσουν δίωξη και σε ανώτερα κλιμάκια αν προκύψουν αποδείξεις διαταγής από υψηλούς αξιωματούχους.

Σε επίπεδο διεθνούς δικαίου, η χρήση του Novichok στο Σόλσμπερι συνιστά παραβίαση της Σύμβασης Χημικών Όπλων, στην οποία δεσμεύονται 193 χώρες. Το Ηνωμένο Βασίλειο συγκάλεσε συνεδριάσεις του Εκτελεστικού Συμβουλίου του OPCW και έφερε το θέμα και στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Παρότι η Ρωσία (με δικαίωμα βέτο) μπλόκαρε οποιαδήποτε καταδικαστική απόφαση στο ΣΑ/ΟΗΕ, η πολιτική ζημιά ήταν μεγάλη. Η υπόθεση συζητήθηκε ως κρατική χρήση απαγορευμένου όπλου εναντίον άλλου κράτους-μέλους του ΟΗΕ, κάτι σχεδόν πρωτοφανές. Η Μόσχα προσπάθησε να αντικρουστεί με επιχειρήματα και αντιπροτάσεις – π.χ. πρότεινε από κοινού έρευνα με το ΗΒ, την οποία το Λονδίνο απέρριψε θεωρώντας την κίνηση προπαγανδιστική. Στον OPCW, η Ρωσία επιχείρησε να εισαγάγει ένα ξεχωριστό αφήγημα αμφισβήτησης των βρετανικών ευρημάτων, αλλά καταψηφίστηκε.

Εξαιρετικά σημαντικό είναι ότι η υπόθεση Σκριπάλ έπληξε και το διεθνές καθεστώς μη διάδοσης των χημικών όπλων. Από το 1993 και μετά, η χρήση τέτοιων όπλων είχε περιοριστεί σε περιθωριακούς δρώντες (π.χ. τρομοκρατικές οργανώσεις) ή σε εμφυλιοπολεμικά θέατρα (όπως στη Συρία). Εδώ, όμως, ένα εξελιγμένο χημικό όπλο χρησιμοποιήθηκε από κρατική υπηρεσία πληροφοριών μέσα σε μια ευρωπαϊκή πόλη, θέτοντας επικίνδυνο προηγούμενο. Η διεθνής κοινότητα, πέρα από τις διπλωματικές κυρώσεις, ανέλαβε δράση να καλύψει τα νομικά κενά. Όπως προαναφέρθηκε, το OPCW προσέθεσε επισήμως τους Novichok στις ελεγχόμενες ουσίες του Παραρτήματος 1 της Σύμβασης ΧΟ το 2019[82][11], καθιστώντας πλέον παράνομη όχι μόνο τη χρήση αλλά και την παραγωγή ή αποθήκευσή τους με τρόπο που διευκολύνει την ανίχνευση τυχόν παραβίασης. Επιπλέον, η υπόθεση Σκριπάλ τόνωσε συζητήσεις για αυστηρότερη παρακολούθηση της συμμόρφωσης χωρών με τη Σύμβαση – ιδίως της Ρωσίας, που κλήθηκε να δώσει εξηγήσεις στο πλαίσιο του άρθρου IX (διαβουλεύσεις και πραγματογνωμοσύνη). Αν και η Μόσχα δεν παραδέχθηκε τίποτα, η πίεση την απομόνωσε.

Από την άλλη, η ρωσική πλευρά βρήκε υποστήριξη σε φιλορωσικά μέσα και δίκτυα παραπληροφόρησης, που διέσπειραν αμφιβολίες και θεωρίες για την υπόθεση. Το ευρωπαϊκό δίκτυο EUvsDisinfo κατέγραψε δεκάδες ψευδείς ή αβάσιμους ισχυρισμούς προερχόμενους από το ρωσικό ενημερωτικό οικοσύστημα, με στόχο να θολώσουν τα νερά και να εμφανίσουν την υπόθεση ως «σκευωρία» κατά της Ρωσίας[98]. Αυτή η διάσταση ανέδειξε έναν παράλληλο «πόλεμο πληροφοριών» που συνόδευσε το περιστατικό – στοιχείο πλέον γνώριμο στη μετα-Ψυχροπολεμική αντιπαράθεση.

Παρακαταθήκη για την Ευρωπαϊκή και Παγκόσμια Ασφάλεια

Πέρα από το άμεσο θρίλερ της υπόθεσης – με το αργό δηλητήριο, τους μυστικούς πράκτορες, τις διεθνείς απελάσεις – η υπόθεση Σκριπάλ άφησε πίσω της ένα βαθύτερο αποτύπωμα στην ασφάλεια της Ευρώπης και του κόσμου. Ήταν μια προειδοποίηση πως οι παλιοί κανόνες ίσως δεν ισχύουν πια: πράγματα που θεωρούνταν αδιανόητα, όπως η χρήση χημικών όπλων σε ευρωπαϊκό έδαφος, έγιναν πραγματικότητα, θυμίζοντας σκοτεινές πρακτικές ενός νέου Ψυχρού Πολέμου. Η ασφάλεια των ευρωπαϊκών πόλεων απέναντι σε τέτοιες ενέργειες τέθηκε εν αμφιβόλω. Μετά τον Σκριπάλ, ακολούθησε το 2020 η δηλητηρίαση (επίσης με Novichok) του Ρώσου αντιπολιτευόμενου Αλεξέι Ναβάλνι στη Σιβηρία – ένα ακόμη περιστατικό που πιστοποιεί ότι το ρωσικό καθεστώς διατηρεί και χρησιμοποιεί αυτά τα δηλητήρια[99]. Ο Ναβάλνι ευτυχώς επέζησε (με θεραπεία στη Γερμανία), όμως το γεγονός της επανάληψης υπογραμμίζει πως ο ανεκτικός παράγοντας κινδύνου της Μόσχας έχει αυξηθεί δραματικά.

Για τις δυτικές χώρες και ειδικά την Ευρώπη, η υπόθεση Σκριπάλ λειτούργησε ως καταλύτης εγρήγορσης. Οι υπηρεσίες ασφαλείας αύξησαν την παρακολούθηση ύποπτων κινήσεων από Ρώσους «διπλωμάτες» και επανεξέτασαν παλιές ανεξιχνίαστες υποθέσεις που μπορεί να συνδέονται με το χέρι του Κρεμλίνου. Το γεγονός ότι οι δράστες του Σόλσμπερι αποκαλύφθηκε πως είχαν περιοδεύσει σε διάφορες χώρες και εμπλέκονταν και σε άλλες επιχειρήσεις (Τσεχία, Βουλγαρία, Μαυροβούνιο)[74] έκανε τις ευρωπαϊκές αρχές να αντιληφθούν ότι υπήρχε ένα μοτίβο σκιώδους εκστρατείας της GRU σε εξέλιξη. Το ΝΑΤΟ και η ΕΕ εξέδωσαν δηλώσεις αλληλεγγύης προς το ΗΒ και καταδίκης προς τη Ρωσία, τονίζοντας ότι η ασφάλεια ενός κράτους-μέλους είναι αδιαίρετη από την ασφάλεια όλων. Σε επίπεδο πολιτικής, η υπόθεση Σκριπάλ συνέβαλε στη διαμόρφωση μιας σκληρότερης στάσης απέναντι στη Ρωσία – τόσο που ορισμένοι σχολιαστές μίλησαν για την αρχή ενός «Νέου Ψυχρού Πολέμου».

Παράλληλα, έφερε στην επιφάνεια το ζήτημα της προστασίας αποστατών και αντιφρονούντων. Παλαιότερα, υποθέσεις σαν του Αλεξάντερ Λιτβινένκο το 2006 (δηλητηρίαση με πολώνιο) θεωρήθηκαν ίσως μεμονωμένες. Με τον Σκριπάλ και τον Ναβάλνι, έγινε ξεκάθαρο ότι υπάρχει μοτίβο. Αυτό ανάγκασε τις ευρωπαϊκές χώρες να αναθεωρήσουν τα πρωτόκολλα προστασίας για πρόσωπα που βρίσκονται στο στόχαστρο του Κρεμλίνου. Ο ίδιος ο Σεργκέι Σκριπάλ και η κόρη του, αφού ανάρρωσαν, μεταφέρθηκαν σε άγνωστη ασφαλή τοποθεσία – πιθανώς με νέες ταυτότητες – για να προστατευθούν. Μέχρι σήμερα, τα ίχνη τους παραμένουν κρυφά και μόνο σποραδικές πληροφορίες έχουν εμφανιστεί (π.χ. ένα τηλεφώνημα του Σκριπάλ σε συγγενή το 2019)[100][50].

Στην παγκόσμια σφαίρα, η υπόθεση Σκριπάλ λειτούργησε ως προηγούμενο (precedent) που είτε θα αποθαρρύνει είτε θα αποθρασύνει άλλους επίδοξους παραβάτες. Η σθεναρή αντίδραση της Δύσης –μολονότι ειρηνική, χωρίς στρατιωτικά μέτρα, αλλά συντονισμένη διπλωματικά– έδειξε ότι τέτοιες ενέργειες δεν θα περνούν απαρατήρητες ή αναπάντητες. Από την άλλη, απέδειξε ότι υπάρχουν κράτη διατεθειμένα να χρησιμοποιήσουν όπλα μαζικής καταστροφής για να πετύχουν στοχεύσεις τους, αδιαφορώντας για τον κίνδυνο παράπλευρων απωλειών σε αμάχους. Αυτό είναι ίσως το πιο ανησυχητικό μήνυμα για την παγκόσμια ασφάλεια: η «κόκκινη γραμμή» των χημικών όπλων, που είχε τεθεί μεταπολεμικά, έχει πλέον διαβρωθεί.

Συνολικά, η ιστορία του Σεργκέι Σκριπάλ και της Γιούλια στο Σόλσμπερι διαβάζεται σαν μυθιστόρημα κατασκοπείας – αλλά με την διαφορά ότι τα διακυβεύματα είναι πέρα για πέρα πραγματικά. Ένας πρώην διπλός πράκτορας στοχοποιείται σιωπηλά, σε αντίποινα για τα μυστικά που αποκάλυψε στη Δύση. Μυστικοί εκτελεστές ταξιδεύουν υπό κάλυψη, οπλισμένοι με μια αμπούλα δηλητηρίου τόσο ισχυρού που θα μπορούσε να σκοτώσει στρατό. Η επίθεση εξαπολύεται κάτω από τις μύτες των ανυποψίαστων πολιτών, σε μια μικρή πόλη μεσαιωνικής γοητείας. Το σχέδιο όμως στραβώνει: το δηλητήριο δεν σκοτώνει άμεσα, οι στόχοι επιβιώνουν, το όπλο εντοπίζεται, αθώοι εμπλέκονται. Και έπειτα έρχονται οι συγκρούσεις στο παρασκήνιο: διπλωματικά γραφεία, αίθουσες συνεδριάσεων, μυστικές υπηρεσίες, εργαστήρια χημείας – όλα κινητοποιούνται σε έναν νέο είδος πολέμου, όπου λέξεις, κυρώσεις και αποκαλύψεις αντικαθιστούν τις σφαίρες.

Η υπόθεση Σκριπάλ άφησε μια Ευρώπη περισσότερο ενωμένη στην αποφασιστικότητά της να σταθεί απέναντι σε υβριδικές απειλές, αλλά και πιο ανήσυχη για τις αόρατες επιθέσεις που μπορεί να κρύβονται στη σκιά. Ίσως το σημαντικότερο μάθημα είναι ότι η ασφάλεια δεν είναι ποτέ δεδομένη – ακόμα και μια βόλτα την Κυριακή το απόγευμα μπορεί να γίνει πεδίο μάχης των μυστικών υπηρεσιών. Το πολιτικό/κατασκοπευτικό αυτό θρίλερ, που γράφτηκε στους δρόμους του Σόλσμπερι το 2018, δεν ήταν παρά ένα κεφάλαιο στην ευρύτερη αντιπαράθεση μεταξύ Ρωσίας και Δύσης την τελευταία δεκαετία. Ένα κεφάλαιο γεμάτο δηλητήριο, κυριολεκτικά και μεταφορικά, του οποίου οι συνέπειες θα μελετώνται για χρόνια ως προς το τι σημαίνει για την συλλογική μας ασφάλεια. Κι όπως σε κάθε καλό θρίλερ, η τελευταία σελίδα ίσως δεν έχει γραφτεί ακόμη.

Πηγές:

• Morris, S., & Rawlinson, K. (2018). Novichok victim found substance disguised as perfume in sealed box. The Guardian[101][45]

• Castle, S., & others (2018). In Poisoning of Sergei Skripal, Russian Ex-Spy, U.K. Sees Cold War Echoes. The New York Times[102][103]

• Sabbagh, D., Roth, A., & Morris, S. (2018). No 10 calls Salisbury suspects’ interview ‘blatant lies’. The Guardian[66][59]

• Tucker, P. (2021). Unit 29155, the Russian spies specialising in sabotage and assassinations. France 24[104][105]

• Poisoning of Sergei and Yulia Skripal. Wikipedia[29][5]

• Coelho, C., & Foltynova, K. (2020). Everything You Need To Know About Novichok. RFE/RL[23][26]

• Borger, J., Wintour, P., & Stewart, H. (2018). Western allies expel scores of Russian diplomats over Skripal attack. The Guardian[84][90]

• Re:Baltica/Direkt36 (2018). By the end of March, twenty-nine countries plus NATO expelled 153 Russian diplomats in total. [88][89]

• Castelvecchi, D. (2019). Novichok nerve agents banned by chemical-weapons treaty. Nature[11][106]

• Pérez-Peña, R., & Barry, E. (2018). U.K. Charges 2 Men in Novichok Poisoning, Saying They’re Russian Agents. The New York Times[55][56]

• Dearden, L. (2021). Salisbury novichok attack: Timeline of movements by Russian ‘spies’. The Independent[58][16]

• Al Jazeera (2018). Skripal case diplomatic expulsions in numbers[88][89]

• Urban, M. (2019). Skripal poisoning: Third man ‘commanded attack’. BBC[55][107]

• Harding, L. (2020). ‘A chain of stupidity’: the Skripal case and the decline of Russia’s spy agencies. The Guardian[72]

• OPCW (2019). OPCW Member States Agree to Add Novichok to Schedule 1 of Chemical Weapons Convention[108][11]

[1] [2] [4] [7] [12] [13] [14] [96] [97] [102] [103] In Poisoning of Sergei Skripal, Russian Ex-Spy, U.K. Sees Cold War Echoes – The New York Times

https://web.archive.org/web/20230604134601/https://www.nytimes.com/2018/03/06/world/europe/uk-russian-spy-counterterrorism.html

[3] [5] [6] [8] [9] [29] [32] [33] [35] [42] [43] [44] [49] [68] [69] [70] [71] [73] Poisoning of Sergei and Yulia Skripal – Wikipedia

https://en.wikipedia.org/wiki/Poisoning_of_Sergei_and_Yulia_Skripal

[10] [11] [22] [83] [106] Novichok nerve agents banned by chemical-weapons treaty

https://web.archive.org/web/20191201050354/https://www.nature.com/articles/d41586-019-03686-y

[15] [16] [31] [58] Salisbury nerve agent attack timeline | The Independent

https://www.the-independent.com/news/uk/crime/salisbury-timeline-novichok-attack-suspects-b1923902.html

[17] [27] [59] [60] [61] [62] [63] [64] [65] [66] [67] No 10 calls Salisbury suspects’ interview ‘blatant lies’ | Novichok poisonings | The Guardian

https://www.theguardian.com/uk-news/2018/sep/13/spy-poisoning-suspects-interview-an-insult-to-publics-intelligence

[18] [19] [20] [28] [30] [47] Novichok poisoning timeline: Q&A | Novichok poisonings | The Guardian

https://www.theguardian.com/uk-news/2018/sep/06/novichok-poisoning-timeline-qa

[21] [74] [75] [104] [105] Unit 29155, the Russian spies specialising in ‘sabotage and assassinations’

https://web.archive.org/web/20230826100329/https://www.france24.com/en/europe/20210420-unit-29155-the-russian-spies-specialising-in-sabotage-and-assassinations

[23] [24] [25] [26] [46] [76] [77] [78] [79] [81] [99] Everything You Need To Know About Novichok

https://www.rferl.org/a/everything-you-need-to-know-about-novichok/30964840.html

[34] [36] [37] [38] [39] [40] [41] [45] [48] [50] [51] [52] [53] [54] [55] [72] [82] [100] [101] [107] [108] Υπόθεση δηλητηρίασης του Σεργκέι και της Γιούλια Σκριπάλ – Βικιπαίδεια

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A5%CF%80%CF%8C%CE%B8%CE%B5%CF%83%CE%B7_%CE%B4%CE%B7%CE%BB%CE%B7%CF%84%CE%B7%CF%81%CE%AF%CE%B1%CF%83%CE%B7%CF%82_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CE%A3%CE%B5%CF%81%CE%B3%CE%BA%CE%AD%CE%B9_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%93%CE%B9%CE%BF%CF%8D%CE%BB%CE%B9%CE%B1_%CE%A3%CE%BA%CF%81%CE%B9%CF%80%CE%AC%CE%BB

[56] [57] Salisbury Novichok poisoning: Two Russian nationals named as suspects – BBC News

https://web.archive.org/web/20180905101612/https://www.bbc.co.uk/news/uk-45421445

[80] Salisbury poisonings and decontamination: is the area safe?

https://rss.org.uk/policy-campaigns/policy-groups/statistics-under-pressure-steering-group/statistics-under-pressure-informing-decision-makin/statistics-under-pressure-case-studies/salisbury-poisonings-and-decontamination-is-the-ar/

[84] [85] [86] [87] [90] [93] [94] Western allies expel scores of Russian diplomats over Skripal attack | Russia | The Guardian

https://www.theguardian.com/uk-news/2018/mar/26/four-eu-states-set-to-expel-russian-diplomats-over-skripal-attack

[88] [89] Russia and Hungary seemed to clash over the Skripal poisoning. In the background, it was a different story | Re:Baltica