Ένα σημαντικό εργαλείο στρατηγικού σχεδιασμού! Η εφαρμογή του στη διαχείριση συνόρων και μεταναστευτικού

Πρόκειται για ένα εργαλείο στρατηγικού σχεδιασμού που αξιολογεί τέσσερα στοιχεία: πλεονεκτήματα (strengths – S), αδυναμίες (weaknesses – W), ευκαιρίες (opportunities – O) και απειλές (threats – T), για την ενημέρωση του επιπέδου λήψης αποφάσεων και τη βελτίωση του ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος στον εργασιακό τομέα και άλλους τομείς.
Χρησιμοποιείται για να βοηθήσει στον «καταιγισμό» ιδεών (brainstorming), γύρω από τη διαχείριση και το σχεδιασμό, καθώς και στον εντοπισμό ανταγωνιστικών πλεονεκτημάτων, παρέχοντας μία ολιστική προσέγγιση της στρατηγικής θέσης κάποιου με πλεονεκτήματα και αδυναμίες (εσωτερικοί παράγοντες SWOT), ενώ οι ευκαιρίες και απειλές τυπικά σχετίζονται με εξωτερικούς ή περιβαλλοντικούς παράγοντες (βλ. σχήμα 1, με μία τυπική μορφή SWOT ανάλυσης).

Ιστορικό υπόβαθρο ανάλυσης SWOT
Ίχνη του μοντέλου ανάλυσης SWOT εντοπίζονται στη δεκαετία του 1960, στη δουλειά του συμβούλου διαχείρισης Albert Humphrey που εργαζόταν στο Ινστιτούτο Έρευνας του Stanford (SRI). Το αρχικό ακρωνύμιο του Humphrey ήταν “SOFT”: Satisfactory (Ικανοποιητικό), Opportunity (Ευκαιρία), Fault (Αδυναμία) και Threat (Απειλή). Μετά την παρουσίασή του στη Ζυρίχη, το μοντέλο προωθήθηκε στη Βρετανία όπου εξελίχθηκε σε SWOT.
Μία εναλλακτική αναφορά του μοντέλου ανάγεται χρονικά στις αρχές του 1950, σε αναλύσεις μελετών υποθέσεων στο Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων του Πανεπιστημίου Harvard, όπου οι καθηγητές George Albert Smith Jr και C. Roland Christensen εξερευνούσαν οργανωτικές στρατηγικές σε σχέση με το περιβάλλον τους.
Ως τις αρχές του 1960, οι αίθουσες του Τμήματος Διοίκησης Επιχειρήσεων επικέντρωναν σε πλεονεκτήματα και αδυναμίες, σε σχέση με ευκαιρίες και απειλές σ’ ένα εργασιακό περιβάλλον. Το 1963, σε διάσκεψη πολιτικής επιχειρήσεων στο Harvard, η ανάλυση SWOT συζητήθηκε διεξοδικά και αντιμετωπίστηκε ως μεγάλη πρόοδος στη στρατηγική σκέψη.
Η διάδοσή της προέκυψε τη δεκαετία του 1980, όταν η τεχνική συγκέντρωσε μεγάλη προσοχή από τους Michael Porter του Harvard και τον Henry Mintzberg του Πανεπιστημίου McGill σε κείμενα εργασιών τους. Ο πρώτος ήταν πιο θερμός υποστηρικτής της από το δεύτερο, αλλά η ευρεία αναγνώριση της ανάλυσης SWOT στον κόσμο του στρατηγικού σχεδιασμού οφείλεται και στους δύο.

Χρησιμότητα – εφαρμογές ανάλυσης SWOT
Ενώ αρχικά εφαρμόστηκε στη στρατηγική επιχειρήσεων, η ανάλυση SWOT χρησιμοποιείται πλέον σε διάφορους τομείς. Αν και δεν θεωρείται ότι προσφέρει ένα «μαγικό ραβδί» στην τρέχουσα κατάσταση υποθέσεων ενός οργανισμού, η ανάλυση SWOT μπορεί να δράσει ως «σκαλωσιά» για να παρουσιάσει τα γεγονότα έτσι ώστε να καλύπτει τα χρήσιμα και επιβλαβή, καθώς και τα εσωτερικά και εξωτερικά γεγονότα.
Για ν’ αναδειχθεί η δύναμη του εργαλείου αυτού, απαιτείται σημαντικός χρόνος και καταβολή προσπαθειών για πλήρη αξιοποίηση της έρευνας και του “brainstorming” αλλά, πολλές φορές και επιμερισμός τομέων μεταξύ μελών ομάδας ή πιο πολλών ομάδων για κάλυψη του ευρύτερου δυνατού φάσματος των ερευνώμενων, από το μοντέλο ανάλυσης, πεδίων.
Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η αποτελεσματική χρήση της ανάλυσης SWOT μπορεί ν’ αναδείξει ευρεία γκάμα πλεονεκτημάτων και αδυναμιών ενός συστήματος, φορέα, οργανισμού, εταιρείας ή τμημάτων αυτών, οδηγώντας σε οργανωτικές, νομικές, επιχειρησιακές κι άλλες επεκτάσεις, βελτιώσεις/αναβαθμίσεις, με την αξιοποίηση κατάλληλων ευκαιριών ή την παρακολούθηση ευκαιριών που μπορούν να εξελιχθούν σε απειλές, σε τοπικό (τακτικό), περιφερειακό (επιχειρησιακό), ή/και κεντρικό επίπεδο (λήψης αποφάσεων).
Η ανάλυση SWOT έχει ευρεία εφαρμογή στον ιδιωτικό τομέα (οικονομικές αγορές, μεγάλες επιχειρήσεις/εταιρείες, κλπ), αλλά και στο πεδίο αρμοδιότητας Κρατικών φορέων/Οργανισμών. Στη συνέχεια εξετάζεται η αποτελεσματική εφαρμογή του στο πεδίο αρμοδιότητας των Αρχών επιβολής του νόμου (law enforcement).
Αναφορικά π.χ. με τη διαχείριση συνόρων και το μεταναστευτικό πρόβλημα σ’ ένα Κ-Μ της ΕΕ, πλεονεκτήματα θεωρούνται:

• οι αυστηρές ποινές για τους διακινητές παράνομων μεταναστών (συνιστά αντι-κίνητρο σε περίπτωση σύλληψής τους από τις Αρχές),
• η ύπαρξη αυστηρού συστήματος ασύλου σε Κ-Μ ΕΕ (π.χ. στη Μάλτα προβλέπεται 18μηνη κράτηση μεταναστών σε κλειστά κέντρα, ως την εξέταση των υποβληθέντων αιτημάτων ασύλου και απέλαση των μεταναστών των οποίων τα αιτήματα ασύλου απορρίπτονται) αποτελεί αποτρεπτικό παράγοντα παράνομων μεταναστευτικών ροών προς αυτά τα Κ-Μ
• η ύπαρξη επίγειου συστήματος θαλάσσιας επιτήρησης, με σταθμούς ραντάρ, αισθητήρες ή άλλα σταθερά οπτικά συστήματα (π.χ. η Ισπανία διαθέτει αποτελεσματικό σύστημα επιτήρησης με την επωνυμία “SIVE”, το οποίο καλύπτει όλη τη νότια ακτογραμμή της Ισπανίας κι έχει την ικανότητα έγκαιρου εντοπισμού «σκαφών-στόχων» που προσεγγίζουν την Ισπανική ακτογραμμή από το Μαρόκο και την Αλγερία δια θαλάσσης), συμβάλλει αδιαμφισβήτητα στην ικανότητα έγκαιρου εντοπισμού και αντίδρασης σε περιστατικά απόπειρας παράνομης διέλευσης των θαλασσίων συνόρων Κ-Μ ΕΕ
• η δυνατότητα, σύμφωνα με τον εθνικό σχεδιασμό, «αποτροπής» ύποπτων σκαφών/πλοίων να εισέλθουν παράνομα στα χωρικά ύδατα ενός Κ-Μ ΕΕ, με κατάλληλους χειρισμούς ή καταδίωξη μέχρι να απομακρυνθεί από τα χωρικά ύδατα, από σκάφη Ακτοφυλακής του Κ-Μ ΕΕ. Αντιθέτως, μειονεκτήματα, αναφορικά με τα ίδια αντικείμενα, θεωρούνται π.χ.:
• η ομαλή/επίπεδη γεωγραφική διαμόρφωση της ακτογραμμής πολλών νησιών/άλλων περιοχών (πόλος έλξης για βάρκες/ταχύπλοα ή άλλα σκάφη μ’ ένα ή περισσότερους διακινητές, να πλησιάζουν κοντά στις ακτές για αποβίβαση παράνομων μεταναστών και ν’ απομακρύνονται άμεσα)
• η γειτνίαση νησιών Κ-Μ ΕΕ στην ακτογραμμή τρίτων χωρών προέλευσης/ διέλευσης παράνομων μεταναστών, όπως είναι η κοντινή απόσταση των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου από την Τουρκική ακτογραμμή (πόλος έλξης ύποπτων σκαφών/πλοίων προερχόμενων από την Τουρκική ακτογραμμή, στα οποία επιβαίνουν παράνομοι μετανάστες, για απόπειρα παράνομης διέλευσης των ελληνικών θαλασσίων συνόρων)
• η τυχόν χορήγηση ασύλου σε υπηκόους τρίτων χωρών, σε υψηλά ποσοστά, μπορεί επίσης ν’ αποτελέσει πόλο έλξης παράνομων μεταναστών σε Κράτος – Μέλος ΕΕ. Ωστόσο, υπάρχουν και συνδυασμοί περιπτώσεων οι οποίοι μπορούν από πλεονέκτημα να εξελιχθούν σε μειονέκτημα ή το αντίστροφο, π.χ. η δυνατότητα «αποτροπής» ύποπτου σκάφους/πλοίου να εισέλθει παράνομα στα χωρικά ύδατα ενός Κ-Μ ΕΕ, ακόμη και στην περίπτωση πολύ κοντινής απόστασης της ακτογραμμής Κ-Μ ΕΕ από την ακτογραμμή τρίτης χώρας προέλευσης/διέλευσης παράνομων μεταναστών και ύπαρξης επίπεδης παραλίας στο Κ-Μ ΕΕ, λογίζεται αθροιστικά ως πλεονέκτημα, αφού υπερκαλύπτει τις «αδυναμίες» της εγγύτητας της ακτογραμμής και της ομαλής διαμόρφωσης της ακτογραμμής. Αντίθετα, σε περιπτώσεις που τα σκάφη μεταφοράς παράνομων μεταναστών διανύουν μεγάλη απόσταση από τρίτη χώρα προέλευσης/διέλευσης μέχρι να φτάσουν σε Κ-Μ ΕΕ (π.χ. από τη Λιβύη στην Κρήτη που απέχει περίπου 180 ναυτικά μίλια, η αποτροπή δεν μπορεί να έχει ουσιαστικό αποτέλεσμα). Ευκαιρίες μπορούν να αποτελέσουν διάφορα γεγονότα, είτε συγκυριακά/τυχαία, είτε ως αποτέλεσμα αλλαγών διαφόρων τομέων (πολιτικής, νομοθεσίας, επιχειρησιακού σχεδιασμού/συντονισμού, έλλειψης υποδομών/εξοπλισμού, ελλειπούς εκπαίδευσης, σε Κ-Μ ΕΕ ή τρίτες χώρες προέλευσης/διέλευσης παράνομων μεταναστών) π.χ:
• η απειρία/ανεπαρκής εκπαίδευση π.χ. κάποιου υπαλλήλου επιβολής του νόμου σε ένα νομοθετημένο σημείο διέλευσης συνόρων (οδικό, σιδηροδρομικό, θαλάσσιο ή αεροδρόμιο) μπορεί να γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης προσώπων που επιχειρούν να διέλθουν παράνομα τα σύνορα κρυμμένοι σε οχήματα, ή με τη χρήση πλαστών/παραποιημένων εγγράφων
• η μη ενεργοποίηση (ακόμη), συστημάτων πληροφορικής μεγάλης κλίμακας στα Κ-Μ ΕΕ μπορούν επίσης να αποτελέσουν ευκαιρία, όπως στο προηγούμενο σημείο, εξαπάτησης υπαλλήλων των Αρχών επιβολής του νόμου Κ-Μ ΕΕ, αφού τα οργανωμένα δίκτυα παράνομης διακίνησης μεταναστών διαθέτουν συχνά προηγμένη τεχνολογία για να μη γίνονται αντιληπτά τα μέλη τους. Οι απειλές συνήθως είναι άμεσα ορατές, βαρύνουσας σημασίας, συνίστανται σε γεγονότα ή παράγοντες μεσαίας/μεγάλης επίπτωσης που χρήζουν βραχυπρόθεσμης/ μεσοπρόθεσμης και, κάποιες απ’ αυτές, μακροπρόθεσμης αντιμετώπισης π.χ.
• οι χώρες που βρίσκονται σ’ εμφύλιο πόλεμο/συρράξεις (Λιβύη και άλλα Αφρικανικά Κράτη, εμπόλεμη κατάσταση Ρωσίας-Ουκρανίας, κλπ), δημιουργούν «απειλητικές» καταστάσεις από πλευράς μετακίνησης πληθυσμών που γίνονται, στη συνέχεια, μεταναστευτικές ροές μεγάλης κλίμακας
• τρομοκρατικές ομάδες/οργανώσεις (π.χ. ISIS) που επιδίδονται σε τρομοκρατικές ενέργειες/επιθέσεις, ειδικά σε Κ-Μ ΕΕ ή γειτονικές χώρες, συνιστούν μέγιστη απειλή για την εθνική ασφάλεια αυτών των χωρών
• η ύπαρξη θρησκευτικών/φυλετικών ή άλλων διώξεων ατόμων/ομάδων, ή ευρύτερων πληθυσμών συμβάλλει στη δημιουργία πληθυσμών μετανάστευσης
• διάφορες φυσικές καταστροφές, ακραίες κλιματολογικές συνθήκες, συνιστούν επίσης «απειλές» με την έννοια της δημιουργίας μαζικών μεταναστευτικών ροών σε γειτονικές ή άλλες χώρες. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι σε περιπτώσεις μικτών μεταναστευτικών ροών (προσφύγων και μεταναστών), οι υπήκοοι τρίτων χωρών, στην πλειονότητά τους, δεν κατέχουν ταξιδιωτικά έγγραφα/έγγραφα ταυτότητας αφού τα καταστρέφουν πριν την άφιξή τους, ή επικαλούνται άλλη εθνικότητα από την πραγματική (nationality swapping).για ν’ αποκρύψουν την υπηκοότητά τους και την πιθανότητα επιστροφής τους.

Η χρησιμότητα της ανάλυσης SWOT αναδεικνύεται σημαντικά με τη δυνατότητα συγκρίσεων τομέων γεωγραφικής κάλυψης, επάρκειας νομοθετικών εργαλείων, σύγκρισης παρόμοιων συστημάτων/εξοπλισμού Κ-Μ ΕΕ, πολιτικών τρίτων χωρών στους τομείς ασύλου, θεωρήσεων, επιτήρησης/ελέγχου συνόρων, προγραμμάτων εκπαίδευσης κλπ.
Π.χ. μία ανάλυση SWOT για τη διαχείριση συνόρων στην Ανατολική Μεσόγειο, θα μπορούσε να συγκριθεί με αντίστοιχη ανάλυση SWOT για την Κεντρική Μεσόγειο και με ανάλυση SWOT για τη Δυτική Μεσόγειο και τα Κανάρια νησιά. Ακόμη πιο αποτελεσματική για το επιχειρησιακό επίπεδο/επίπεδο λήψης αποφάσεων, θα ήταν μία ενιαία ανάλυση SWOT, με πλεονεκτήματα, αδυναμίες, ευκαιρίες και απειλές και για τις τρεις προαναφερθείσες περιοχές.

Κώστας Καραγάτσος
Αρχιπλοίαρχος Λ.Σ. (ε.α.)

Εμπειρογνώμονας μετανάστευσης, θαλασσίων συνόρων
& ανάλυσης κινδύνου