Intelligence Report. Η σύγκρουση Ισραήλ–Ιράν: Σύγχρονες εξελίξεις και γεωπολιτική ανάλυση

Χρονολογική εξέλιξη των πρόσφατων εντάσεων (2023–2025)

• 7 Οκτωβρίου 2023: Η αιφνιδιαστική επίθεση της Χαμάς στο νότιο Ισραήλ (με περίπου 1.200 νεκρούς Ισραηλινούς) πυροδότησε ένα νέο κύμα περιφερειακής έντασης. Το Ιράν –βασικός υποστηρικτής της Χαμάς– εξέφρασε ανοιχτά τη στήριξή του, γεγονός που επιβάρυνε περαιτέρω τις ήδη τεταμένες σχέσεις Τεχεράνης–Τελ Αβίβ. Ακολούθησαν ανησυχίες ότι ο πόλεμος Ισραήλ-Χαμάς μπορεί να εξελιχθεί σε ευρύτερη σύρραξη, δεδομένης της εμπλοκής φιλοϊρανικών οργανώσεων.

• Αρχές 2024: Σε συνέχεια των γεγονότων, σημειώθηκαν μυστικές επιχειρήσεις και σαμποτάζ. Το Ισραήλ πραγματοποίησε επιχείρηση δολιοφθοράς σε ιρανικό αγωγό φυσικού αερίου, ενώ 1η Απριλίου 2024 ισραηλινό πυραυλικό πλήγμα κατέστρεψε το προξενείο του Ιράν στη Δαμασκό, σκοτώνοντας δύο Ιρανούς στρατηγούς και ακόμη 14 άτομα.

• Απρίλιος 2024 (άμεσα αντίποινα): Το Ιράν, για πρώτη φορά, απάντησε με ανοιχτή, απευθείας επίθεση στο Ισραήλ. Εκτόξευσε πάνω από 300 πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη εναντίον ισραηλινών στόχων –ένα «μαζικό μπαράζ» που αποτελεί την πρώτη τέτοια άμεση ιρανική επίθεση– αν και η πλειονότητα αυτών αναχαιτίστηκε από τα ισραηλινά συστήματα αεράμυνας. Οι ζημιές στο Ισραήλ υπήρξαν περιορισμένες, όμως το γεγονός αυτό έσπασε ένα σημαντικό ψυχολογικό φράγμα, σηματοδοτώντας μια νέα, πιο επικίνδυνη φάση ανοιχτής αντιπαράθεσης μεταξύ των δύο χωρών.

• Μέσα–τέλη 2024: Η λογική του «οφθαλμός αντί οφθαλμού» κλιμάκωσε περαιτέρω τη σύγκρουση. Το Ισραήλ εξαπέλυσε στοχευμένες επιδρομές που εξουδετέρωσαν ηγετικές φυσιογνωμίες οργανώσεων προσκείμενων στο Ιράν. Σημαντικά ήταν τα πλήγματα που φέρονται να σκότωσαν τον ηγέτη της Χεζμπολάχ, Χασάν Νασράλα, καθώς και ηγετικά στελέχη της Χαμάς όπως ο Ισμαήλ Χανίγια και ο Γιαχία Σινουάρ. Αυτές οι ενέργειες προκάλεσαν νέες ιρανικές εκτοξεύσεις πυραύλων αντιποίνων και ενέτειναν τους φόβους για γενικευμένο περιφερειακό πόλεμο.

• Οκτώβριος 2024: Για πρώτη φορά, το Ισραήλ προέβη σε ανοιχτά αεροπορικά πλήγματα εντός του κυρίως εδάφους του Ιράν. Οι στόχοι περιλάμβαναν αντιαεροπορικές συστοιχίες και εγκαταστάσεις σχετιζόμενες με βαλλιστικούς πυραύλους, σηματοδοτώντας ποιοτική κλιμάκωση καθώς το Ισραήλ παραμέρισε τον μέχρι τότε περιορισμό να μην πλήττει φανερά ιρανικό έδαφος.

• Απρίλιος 2025: Το Ιράν εκτέλεσε έναν άνδρα που κατηγορούσε ως συνεργάτη της ισραηλινής Μοσάντ, ο οποίος φερόταν να είχε εμπλακεί στη δολοφονία Ιρανού συνταγματάρχη το 2022. Το γεγονός αυτό δείχνει τον βαθμό καχυποψίας της Τεχεράνης, καθώς και το συνεχιζόμενο «σκιώδες» πόλεμο κατασκοπείας και δολιοφθοράς που συνόδευε την ανοιχτή σύγκρουση.

• 12–13 Ιουνίου 2025 (έναρξη ανοιχτού πολέμου): Τα ξημερώματα της 13ης Ιουνίου, το Ισραήλ εξαπέλυσε αιφνιδιαστικά μεγάλης κλίμακας αεροπορικές επιδρομές βαθιά μέσα στο ιρανικό έδαφος (Επιχείρηση με κωδική ονομασία «Αναδυόμενος Λέων»). Στόχος ήταν καίριες στρατιωτικές εγκαταστάσεις και υποδομές του πυρηνικού προγράμματος, συμπεριλαμβανομένου του κύριου εργοστασίου εμπλουτισμού ουρανίου στη Νατάνζ. Οι εκρήξεις αντήχησαν στην Τεχεράνη και άλλες πόλεις, ενώ το Ισραήλ ανακοίνωσε ότι εξουδετέρωσε μεγάλο μέρος της ιρανικής αντιαεροπορικής άμυνας και υποδομής πυραύλων. Τα ιρανικά κρατικά μέσα επιβεβαίωσαν τον θάνατο κορυφαίων στελεχών: μεταξύ αυτών ο αρχηγός των Φρουρών της Επανάστασης, Χοσεΐν Σαλαμί, και ο αρχηγός του γενικού επιτελείου Ενόπλων Δυνάμεων, στρατηγός Μοχαμάντ Μπαγκερί, καθώς και τουλάχιστον έξι εξέχοντες πυρηνικοί επιστήμονες. Το Ιράν χαρακτήρισε την ισραηλινή επίθεση «πράξη πολέμου» και ο ανώτατος ηγέτης Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ ορκίστηκε σκληρά αντίποινα, καλώντας τον λαό σε αντίσταση.

• Άμεσα αντίποινα Ιράν (13–14 Ιουνίου 2025): Η απάντηση της Τεχεράνης ήταν άμεση. Μέσα σε ώρες από το ισραηλινό πλήγμα, το Ιράν εκτόξευσε τουλάχιστον 100 μη επανδρωμένα αεροσκάφη (drones) προς το Ισραήλ, στοχεύοντας κυρίως πόλεις και κρίσιμες υποδομές. Παράλληλα, εκτόξευσε και βαλλιστικούς πυραύλους μικρού-μεσαίου βεληνεκούς. Οι περισσότερες από αυτές τις απειλές αναχαιτίστηκαν από το πολυεπίπεδο σύστημα αεράμυνας του Ισραήλ (Σιδηρούς Θόλος, David’s Sling κ.ά.), με τη συνδρομή και δυνάμεων των ΗΠΑ στην περιοχή. Εντούτοις, μεμονωμένα πλήγματα προκάλεσαν ζημιές και θύματα, εντείνοντας το κλίμα πολεμικού συναγερμού μέσα στο Ισραήλ.

• 15–16 Ιουνίου 2025 (κλιμάκωση τετραήμερου πολέμου): Η σύγκρουση πλέον εξελίχθηκε σε ανοιχτό πόλεμο, με διαδοχικούς γύρους επιθέσεων. Το Ισραήλ προχώρησε σε δεύτερο κύμα αεροπορικών επιδρομών, πλήττοντας πρόσθετες ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις (όπως η Νατάνζ, όπου ισχυρίστηκε ότι προκάλεσε σοβαρές καταστροφές) και στρατιωτικούς στόχους εντός και γύρω από την Τεχεράνη. Ο πρωθυπουργός Νετανιάχου διακήρυξε ότι η επιχείρηση είναι στοχευμένη για την εξάλειψη της «υπαρξιακής απειλής» από το Ιράν και προειδοποίησε ότι οι επιθέσεις θα συνεχιστούν «για όσο χρειαστεί» έως ότου εξουδετερωθεί πλήρως η ιρανική ικανότητα πυρηνικού πλήγματος. Στις 16 Ιουνίου, το Ιράν εξαπέλυσε νέα ομοβροντία βαλλιστικών πυραύλων (λιγότερους από 100) με στόχο το Τελ Αβίβ και τη Χάιφα, σκοτώνοντας τουλάχιστον 8 Ισραηλινούς και τραυματίζοντας πάνω από 100. Το Ισραήλ ανακοίνωσε ότι έχει ήδη αναχαιτίσει ή καταστρέψει το ένα τρίτο των ιρανικών εκτοξευτών πυραύλων, υποστηρίζοντας ότι απέκτησε «αεροπορική υπεροχή» πάνω από την Τεχεράνη. Μέχρι τη τέταρτη ημέρα των συγκρούσεων, οι απώλειες υπολογίζονταν σε τουλάχιστον 24 νεκρούς στην ισραηλινή πλευρά και πάνω από 224 νεκρούς στην ιρανική (μεταξύ αυτών και άμαχοι, λόγω των ισραηλινών πληγμάτων). Οι δύο χώρες βρίσκονται πλέον σε εμπόλεμη κατάσταση, με τη διεθνή κοινότητα να ανησυχεί για το ενδεχόμενο επέκτασης του πολέμου.

Σημείωση: Η κρίση κορυφώνεται τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές (μέσα Ιουνίου 2025). Διπλωματικές πρωτοβουλίες για κατάπαυση πυρός έχουν ήδη δρομολογηθεί (όπως αναλύεται παρακάτω), ενώ το ενδεχόμενο περαιτέρω κλιμάκωσης (π.χ. γενικευμένη πυραυλική επίθεση ή ανάμιξη και άλλων μετώπων) παραμένει ορατό.

Ο ρόλος του κυβερνοπολέμου μεταξύ Ισραήλ και Ιράν

Η αντιπαράθεση Ιράν–Ισραήλ δεν περιορίζεται στις συμβατικές στρατιωτικές επιχειρήσεις. Εδώ και πάνω από μια δεκαετία, οι δύο χώρες διεξάγουν έναν υποβόσκοντα κυβερνοπόλεμο, ανταλλάσσοντας επιθέσεις στον κυβερνοχώρο, επιθέσεις σαμποτάζ και επιχειρήσεις κατασκοπείας. Το Ισραήλ και οι σύμμαχοί του έχουν επανειλημμένα στοχεύσει κρίσιμες υποδομές του Ιράν με εξελιγμένα κακόβουλα λογισμικά, ενώ το Ιράν από την πλευρά του έχει επιχειρήσει να πλήξει ζωτικής σημασίας δίκτυα του Ισραήλ μέσω χάκερ.

Σημαντικά επεισόδια κυβερνοπολέμου:

• Ιός Stuxnet (2010): Η αποκάλυψη του πανίσχυρου ιού Stuxnet το 2010 αποτέλεσε ορόσημο. Ο ιός –που αποδίδεται ευρέως σε ισραηλινές και αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες– προσέβαλε συστήματα αυτοματισμού στις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν, προκαλώντας δυσλειτουργίες στις φυγοκεντρητές εμπλουτισμού ουρανίου. Θεωρείται ότι επιβράδυνε σημαντικά το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα χωρίς να απαιτηθεί στρατιωτικό πλήγμα.

• Επιθέσεις σε ιρανικές εγκαταστάσεις (2020–2021): Τα επόμενα χρόνια, κρυφές επιχειρήσεις συνέχισαν να πλήττουν το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα. Τον Ιούλιο 2020 μια μεγάλη έκρηξη –πιθανολογείται αποτέλεσμα σαμποτάζ– προκάλεσε εκτεταμένες ζημιές σε εργοστάσιο φυγοκεντρητών στη Νατάνζ. Τον Απρίλιο 2021, μια αινιγματική διακοπή ρεύματος στη Νατάνζ (blackout) αποδόθηκε από την Τεχεράνη σε ισραηλινή κυβερνοεπίθεση, γεγονός που ώθησε το Ιράν να ανεβάσει τον εμπλουτισμό ουρανίου στο 60% αμέσως μετά.

• Ιρανικές κυβερνοεπιθέσεις στο Ισραήλ: Το Ιράν, διαθέτοντας δικούς του εξειδικευμένους «στρατούς» κυβερνοπολέμου (συχνά μέσω του Σώματος των Φρουρών και υποστηριζόμενων ομάδων χάκερ), έχει εξαπολύσει πολλές επιθέσεις χαμηλού προφίλ εναντίον της ισραηλινής υποδομής. Χαρακτηριστική περίπτωση ήταν η προσπάθεια χακαρίσματος τον Απρίλιο του 2020 του ισραηλινού δικτύου ύδρευσης: σύμφωνα με ανάλυση του Council on Foreign Relations, ιρανοί χάκερ διείσδυσαν σε υπολογιστικά συστήματα δύο περιφερειών του Ισραήλ επιχειρώντας να παραλύσουν την παροχή νερού. Η επίθεση αυτή, που ευτυχώς απετράπη έγκαιρα, θα μπορούσε να έχει προκαλέσει σοβαρότατο κίνδυνο για τον άμαχο πληθυσμό (π.χ. μέσω δυσλειτουργίας συστημάτων χλωρίωσης). Ως αντίποινα, λίγες εβδομάδες αργότερα, μια μεγάλης κλίμακας κυβερνοεπίθεση έπληξε το λιμάνι Shahid Rajaee στο Ιράν (πιθανολογείται από το Ισραήλ), προκαλώντας χάος στη ναυτιλιακή κίνηση.

• Συνεχιζόμενος υβριδικός πόλεμος: Καθ’ όλη τη διάρκεια των εντάσεων του 2023–2025, οι κυβερνοεπιθέσεις αποτελούν αναπόσπαστο σκέλος του «οπλοστασίου» εκατέρωθεν. Το Ισραήλ διαθέτει μία από τις πλέον προηγμένες υπηρεσίες κυβερνοάμυνας/επίθεσης (Μονάδα 8200), ενώ και το Ιράν έχει εξελιχθεί σε σημαντική δύναμη στον κυβερνοχώρο. Στο πλαίσιο του τρέχοντος πολέμου, εκτιμάται ότι το Ισραήλ αξιοποιεί κυβερνοεργαλεία για να τυφλώσει ραντάρ, να διαταράξει τις τηλεπικοινωνίες και τις αεράμυνες του Ιράν, διευκολύνοντας τις αεροπορικές του επιδρομές. Από την άλλη, το Ιράν επιχειρεί να πλήξει ισραηλινές πολιτικές υποδομές (ενέργεια, ύδρευση, χρηματοπιστωτικά δίκτυα) και να διασπείρει πανικό μέσω επιθέσεων σε μέσα ενημέρωσης και ιστοσελίδες. Ήδη αναφέρονται προσπάθειες παραπληροφόρησης και ψυχολογικών επιχειρήσεων στο διαδίκτυο, καθώς και απόπειρες χακαρίσματος συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης στο Ισραήλ.

Εν ολίγοις, ο κυβερνοπόλεμος λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής ισχύος και για τις δύο πλευρές. Λειτουργεί στο σκοτάδι, παράλληλα με τις φανερές στρατιωτικές επιχειρήσεις, και μπορεί να επιφέρει σημαντικά πλήγματα χωρίς να αφήνει πάντα ξεκάθαρα ίχνη. Η δεκαετής εμπειρία αμοιβαίων κυβερνοεπιθέσεων έχει σκληραγωγήσει και τα δύο κράτη, τα οποία πλέον ενσωματώνουν πλήρως τον ψηφιακό στίβο στην πολεμική τους στρατηγική.

Το πυρηνικό πρόγραμμα Ιράν και Ισραήλ: φιλοδοξίες, φόβοι και αντιπαράθεση

Ένας από τους θεμελιώδεις πυλώνες της ισραηλινο-ιρανικής αντιπαλότητας είναι το ζήτημα των πυρηνικών όπλων. Το Ιράν κατηγορείται εδώ και χρόνια ότι επιδιώκει την απόκτηση πυρηνικής βόμβας, ενώ το ίδιο επιμένει πως το πρόγραμμά του έχει αποκλειστικά ειρηνικούς σκοπούς. Το Ισραήλ, από την πλευρά του, θεωρεί ένα πυρηνικά οπλισμένο Ιράν ως υπαρξιακή απειλή και δηλώνει πως δεν θα το επιτρέψει ποτέ.

Η πυρηνική ικανότητα του Ισραήλ: Παρότι το Ισραήλ δεν το έχει επισήμως παραδεχθεί, θεωρείται ευρέως ως η μόνη χώρα στη Μέση Ανατολή που διαθέτει πυρηνικά όπλα στο οπλοστάσιό της. Εκτιμήσεις των υπηρεσιών πληροφοριών και ειδικών αναλυτών του αποδίδουν μερικές δεκάδες έως εκατοντάδες πυρηνικές κεφαλές. Αυτή η αρχή της πυρηνικής αμφισημίας (nuclear opacity) που υιοθετεί το Ισραήλ λειτουργεί αποτρεπτικά απέναντι στους εχθρούς του, χωρίς όμως το ίδιο να έχει υπογράψει τη Συνθήκη Μη Διάδοσης (NPT). Η ισραηλινή πυρηνική ισχύς, σε συνδυασμό με την υπεροχή σε προηγμένα όπλα (π.χ. μαχητικά F-35 stealth) χάρη στη στήριξη των ΗΠΑ, διασφαλίζει ένα στρατηγικό πλεονέκτημα έναντι του Ιράν. Ωστόσο, το Ισραήλ αντιμετωπίζει την πιθανότητα ενός πυρηνικού Ιράν ως κόκκινη γραμμή: ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, ο πρωθυπουργός Νετανιάχου προειδοποιεί ότι η Τεχεράνη «πλησιάζει» στη βόμβα και προαναγγέλλει δράση. Η ιστορία έχει δείξει πως το Ισραήλ δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει στρατιωτική ισχύ για να σταματήσει πυρηνικές φιλοδοξίες γειτονικών κρατών – είναι ενδεικτικές οι αεροπορικές επιδρομές που κατέστρεψαν τον πυρηνικό αντιδραστήρα του Ιράκ το 1981 (Επιχείρηση Opera) και μια ύποπτη υπό κατασκευή πυρηνική εγκατάσταση στη Συρία το 2007.

Το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν: Η Ισλαμική Δημοκρατία επισήμως δηλώνει ότι το πυρηνικό της πρόγραμμα στοχεύει στην ενεργειακή αυτάρκεια και σε ειρηνικούς σκοπούς (ιατρικούς, βιομηχανικούς). Παρ’ όλα αυτά, η διεθνής κοινότητα επί μακρόν υποψιάζεται ότι η Τεχεράνη επιθυμεί την ικανότητα κατασκευής πυρηνικών όπλων. Πράγματι, το Ιράν ανέπτυξε κρυφά πυρηνικές εγκαταστάσεις (στο Νατάνζ, στο Φορντό κ.α.), παραβιάζοντας ενίοτε τις υποχρεώσεις διαφάνειας προς τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (IAEA). Σύμφωνα με δυτικές πηγές, τα αποθέματα εμπλουτισμένου ουρανίου του Ιράν αυξήθηκαν σημαντικά μετά το 2019 – σήμερα η Τεχεράνη διαθέτει αρκετά κιλά ουρανίου εμπλουτισμένου σε καθαρότητα 60%, τα οποία θα μπορούσαν σχετικά γρήγορα να εμπλουτιστούν περαιτέρω σε 90% (βαθμός κατάλληλος για πυρηνικό όπλο) αν το καθεστώς το αποφάσιζε. Αυτό που φαίνεται να της απομένει είναι η τεχνογνωσία οπλοποίησης: δηλαδή η δυνατότητα να μετατρέψει το σχάσιμο υλικό σε λειτουργική πυρηνική κεφαλή που να μπορεί να τοποθετηθεί σε πύραυλο ή βόμβα. Αναλυτές εκτιμούν ότι η διαδικασία αυτή (σχεδιασμός πυρηνικής διάταξης, σμίκρυνση κεφαλής κλπ.) παραμένει μια τεχνική πρόκληση, αλλά όχι ακατόρθωτη για το Ιράν.

Διπλωματία και καταγγελίες: Το 2015, μετά από μακρές διαπραγματεύσεις, το Ιράν συμφώνησε με τις μεγάλες δυνάμεις στο Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης (JCPOA), περιορίζοντας δραστικά τις πυρηνικές του δραστηριότητες με αντάλλαγμα την άρση κυρώσεων. Ωστόσο, η μονομερής αποχώρηση των ΗΠΑ από τη συμφωνία το 2018 (επί προεδρίας Τραμπ) οδήγησε σε κατάρρευση του JCPOA. Η Τεχεράνη έκτοτε αύξησε ξανά τον εμπλουτισμό και περιόρισε την πρόσβαση των επιθεωρητών. Έγιναν προσπάθειες αναβίωσης της συμφωνίας επί προεδρίας Μπάιντεν, χωρίς επιτυχία. Το 2025 –με τον Ντόναλντ Τραμπ και πάλι στην προεδρία των ΗΠΑ– φάνηκε ένα παράθυρο νέας συνεννόησης: Ο ίδιος ο Τραμπ δήλωσε ότι Ουάσιγκτον και Τεχεράνη ήταν «πολύ κοντά σε μια αρκετά καλή συμφωνία» για το πυρηνικό ζήτημα. Ένας νέος γύρος διαπραγματεύσεων είχε προγραμματιστεί, όμως η απόφαση του Ισραήλ να δράσει στρατιωτικά ανέτρεψε τα δεδομένα. Η μεγάλη ισραηλινή επίθεση εκδηλώθηκε παραμονή προγραμματισμένων συνομιλιών, με αποτέλεσμα το Ιράν να αποχωρήσει εντελώς από τη διαδικασία των διαπραγματεύσεων μετά το ξέσπασμα του πολέμου. Έτσι, αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει ενεργός διπλωματικός δίαυλος για το πυρηνικό πρόγραμμα – αντίθετα, το ζήτημα μεταφέρθηκε στο πεδίο της ένοπλης αντιπαράθεσης.

Παράλληλα, το Ισραήλ επί χρόνια διεξάγει εκστρατεία μυστικού πολέμου για να καθυστερήσει το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα. Εκτός από κυβερνοεπιθέσεις (όπως το Stuxnet), έχει κατηγορηθεί για στοχευμένες δολοφονίες επιστημόνων. Χαρακτηριστική ήταν η εξόντωση του κορυφαίου πυρηνικού φυσικού Μοχσέν Φαχριζαντέχ τον Νοέμβριο 2020, ο οποίος δολοφονήθηκε σε δρόμο κοντά στην Τεχεράνη – κατά πληροφορίες με τη χρήση τηλεκατευθυνόμενου όπλου ισραηλινής κατασκευής. Το Ιράν έχει καταγγείλει και άλλους θανάτους ή απόπειρες κατά επιστημόνων του, αποδίδοντάς τους στο Ισραήλ (π.χ. μυστηριώδη περιστατικά δηλητηρίασης δύο επιστημόνων το 2022). Από την πλευρά του Ισραήλ, ο Νετανιάχου είχε δημοσιοποιήσει το 2018 την κατάληψη από τη Μοσάντ ενός «αρχείου» δεκάδων χιλιάδων εγγράφων από κρυφή αποθήκη στην Τεχεράνη, τα οποία –όπως ισχυρίστηκε– αποκάλυπταν ότι το Ιράν διατηρούσε προγράμματα κρυφά από την IAEA πριν τη συμφωνία του 2015. Όλες αυτές οι ενέργειες ενίσχυαν τις υποψίες ότι το ιρανικό πρόγραμμα δεν ήταν τόσο αθώο όσο διατείνεται η Τεχεράνη.

Στρατιωτικές και διπλωματικές ενέργειες γύρω από τα πυρηνικά: Η ισραηλινή επίθεση του Ιουνίου 2025 ήρθε ακριβώς σε αυτό το πλαίσιο ανησυχιών. Επισήμως, το Τελ Αβίβ ανέφερε ότι στόχος των πληγμάτων του ήταν να «τερματίσει την ικανότητα του Ιράν να κατασκευάσει πυρηνική βόμβα», εξαλείφοντας εγκαταστάσεις και πρόσωπα-κλειδιά. Η ΕΕ και οι δυτικές χώρες επανέλαβαν σε όλους τους τόνους ότι «το Ιράν δεν πρέπει ποτέ να αποκτήσει πυρηνικά όπλα». Ωστόσο, η μονομερής στρατιωτική ενέργεια του Ισραήλ προκάλεσε αντιδράσεις: πολλές χώρες (συμπεριλαμβανομένων της Ρωσίας, της Κίνας, αλλά και περιφερειακών δυνάμεων όπως η Τουρκία και τα αραβικά κράτη) καταδίκασαν το πλήγμα ως επικίνδυνη κλιμάκωση και κάλεσαν σε άμεση επιστροφή στη διπλωματία. Η Ρωσία μάλιστα πρότεινε να αναλάβει ρόλο «εγγυητή» του ιρανικού πυρηνικού υλικού – συζητώντας την πιθανότητα να μεταφέρει αποθέματα εμπλουτισμένου ουρανίου του Ιράν στο έδαφός της, ώστε να καθησυχαστεί το Ισραήλ ως προς τον κίνδυνο πυρηνικής βόμβας. Προς το παρόν, όμως, το πυρηνικό ζήτημα παραμένει άλυτο και στην κόψη του ξυραφιού: η έκβαση του πολέμου πιθανώς θα κρίνει εάν το Ιράν θα συνεχίσει ή θα εγκαταλείψει (οικειοθελώς ή δια της βίας) τις επίμαχες πυρηνικές του δραστηριότητες.

Συμμετοχή και ρόλος τρίτων κρατών

Η σύγκρουση Ιράν–Ισραήλ έχει προφανώς διεθνή διάσταση, με τις μεγάλες δυνάμεις και περιφερειακούς «παίκτες» να εμπλέκονται πολιτικά, διπλωματικά ή και στρατιωτικά στο παρασκήνιο. Ακολουθεί ανάλυση του ρόλου ορισμένων βασικών τρίτων χωρών:

• Ηνωμένες Πολιτείες (ΗΠΑ): Οι ΗΠΑ, παραδοσιακός σύμμαχος του Ισραήλ, έχουν καθοριστική επίδραση στις ισορροπίες. Επί δεκαετίες διασφαλίζουν το ποιοτικό στρατιωτικό πλεονέκτημα του Ισραήλ, παρέχοντάς του προηγμένα όπλα και τεχνολογία (όπως τα stealth F-35), καθώς και συστήματα αντιπυραυλικής άμυνας. Η κυβέρνηση Τραμπ (2025) είχε μέχρι πρότινος υιοθετήσει διπλωματική προσέγγιση προς το Ιράν – επιδιώκοντας μια νέα συμφωνία για τα πυρηνικά – και μάλιστα άσκησε πίεση στον Νετανιάχου να μην προβεί μονομερώς σε πλήγμα. Ωστόσο, μετά την ισραηλινή επίθεση, ο ίδιος ο Πρόεδρος Τραμπ δήλωσε ότι οι ΗΠΑ «ίσως εμπλακούν άμεσα» εάν η κατάσταση ξεφύγει. Η Ουάσιγκτον έσπευσε πάντως να ξεκαθαρίσει ότι δεν είχε καμία ανάμιξη στο αρχικό πλήγμα του Ισραήλ, σε μια προσπάθεια να αποφύγει περαιτέρω κλιμάκωση με το Ιράν. Διπλωματικά, οι ΗΠΑ υποστηρίζουν το δικαίωμα του Ισραήλ στην αυτοάμυνα, καλώντας παράλληλα την Τεχεράνη να αποφύγει την απόκτηση πυρηνικών όπλων. Στο πλαίσιο του πολέμου, η Ουάσιγκτον ενισχύει την αποτρεπτική της παρουσία στη Μέση Ανατολή: το αεροπλανοφόρο USS Nimitz και η συνοδευτική του δύναμη κατευθύνονται ήδη προς την περιοχή, εγκαταλείποντας άλλες ζώνες περιπολίας, ως μήνυμα υποστήριξης στο Ισραήλ και προειδοποίηση στο Ιράν. Παράλληλα, οι ΗΠΑ σε συνεργασία με συμμάχους (π.χ. Ηνωμένο Βασίλειο) φέρεται να συνδράμουν «σιωπηρά» στην αεράμυνα του Ισραήλ, βοηθώντας στην αναχαίτιση πυραύλων/drone του Ιράν. Πολιτικά, η αμερικανική ηγεσία εμφανίζεται διχασμένη: ο Πρόεδρος Τραμπ δεν υπέγραψε το κοινό ανακοινωθέν του G7 που καλούσε σε άμεση αποκλιμάκωση, πιθανώς για να μη δεσμευτεί σε περιορισμούς κατά των ισραηλινών ενεργειών. Ταυτόχρονα όμως, η Τεχεράνη –μέσω μεσαζόντων– φέρεται να ζήτησε από την Ουάσιγκτον τη διαμεσολάβησή της για εκεχειρία, αναγνωρίζοντας ότι οι ΗΠΑ είναι από τις λίγες δυνάμεις που μπορούν να ασκήσουν αποφασιστική επιρροή στο Ισραήλ. Εν κατακλείδι, οι ΗΠΑ κινούνται σε λεπτές ισορροπίες: θέλουν να στηρίξουν τον σύμμαχο τους, αποτρέποντας όμως μια ανεξέλεγκτη κλιμάκωση που θα τις έφερνε σε άμεση πολεμική σύγκρουση με το Ιράν.

• Ρωσία: Η Μόσχα διατηρεί στενές σχέσεις με την Τεχεράνη, θεωρώντας το Ιράν εταίρο σε θέματα περιφερειακής ασφάλειας (Συρία, Καύκασος) και ενεργειακής συνεργασίας. Την ίδια στιγμή, η Ρωσία διατηρεί ανοιχτό δίαυλο και με το Ισραήλ. Στον πόλεμο αυτό, η ρωσική στάση είναι επισήμως υπέρ της αποκλιμάκωσης μέσω διαλόγου. Ο Πρόεδρος Πούτιν προσφέρθηκε από την πρώτη στιγμή να μεσολαβήσει ανάμεσα σε Ισραήλ και Ιράν, έχοντας σχετική επικοινωνία και με τους δύο. Η ρωσική κυβέρνηση δήλωσε έτοιμη να φιλοξενήσει απευθείας συνομιλίες και μάλιστα πρότεινε (ως μέτρο οικοδόμησης εμπιστοσύνης) να παραλάβει ιρανικό εμπλουτισμένο ουράνιο για αποθήκευση στη Ρωσία – επαναφέροντας παλαιότερη ιδέα ώστε να καθησυχαστεί ο φόβος πυρηνικού οπλισμού του Ιράν. Βεβαίως, το διπλωματικό κύρος της Μόσχας επηρεάζεται από τον δικό της πόλεμο στην Ουκρανία, ωστόσο προσπαθεί να αναλάβει ρόλο ειρηνοποιού στη Μέση Ανατολή ώστε να ενισχύσει την εικόνα της ως «υπεύθυνης δύναμης». Επιπλέον, η Ρωσία δεν επιθυμεί αποσταθεροποίηση στη Μέση Ανατολή: έχει στρατεύματα και συμφέροντα στη Συρία που θα απειλούνταν σε περίπτωση γενικευμένου χάους. Έτσι, καταδίκασε μεν τις ισραηλινές επιδρομές ως παραβίαση κυριαρχίας, αλλά ταυτόχρονα ασκεί πίεση και στο Ιράν να μην προχωρήσει σε ενέργειες που θα μπορούσαν να προκαλέσουν άμεση ανάμειξη των ΗΠΑ. Σε στρατιωτικό επίπεδο, η Ρωσία μέχρι στιγμής δεν εμπλέκεται άμεσα. Εντούτοις, ο πόλεμος αυτός επηρεάζει έμμεσα και το ρωσο-ουκρανικό μέτωπο: το Ιράν είχε προμηθεύσει drones στη Ρωσία, ενώ τώρα ενδέχεται να χρειαστεί να τα στρέψει στην αντιπαράθεση με το Ισραήλ. Η Μόσχα θα παρακολουθεί στενά και θα εκμεταλλεύεται τις εξελίξεις προς όφελός της – πιέζοντας τις ΗΠΑ (π.χ. μέσω Συμβουλίου Ασφαλείας ΟΗΕ) και επιχειρώντας να αυξήσει την επιρροή της στον μουσουλμανικό κόσμο ως αντίβαρο στην αμερικανική πολιτική.

• Κίνα: Το Πεκίνο αντιμετωπίζει τη Μέση Ανατολή κυρίως μέσα από το πρίσμα των ενεργειακών και γεωπολιτικών του συμφερόντων. Η Κίνα είναι ίσως ο μεγαλύτερος αγοραστής ιρανικού πετρελαίου, παρά τις διεθνείς κυρώσεις, και το 2021 υπέγραψε μια ευρεία συμφωνία στρατηγικής συνεργασίας με το Ιράν διάρκειας 25 ετών. Επίσης, πρόσφατα διαδραμάτισε ρόλο-έκπληξη ως μεσολαβητής στην αποκατάσταση των σχέσεων Ιράν–Σαουδικής Αραβίας (συμφωνία του Πεκίνου, Μάρτιος 2023). Ως εκ τούτου, η Κίνα έχει κίνητρο να αποτρέψει έναν καταστροφικό πόλεμο στην περιοχή που θα διακινδύνευε τις επενδύσεις και τις ενεργειακές ροές της. Έχει καλέσει από τις πρώτες ημέρες σε αυτοσυγκράτηση και κατάπαυση του πυρός, υποστηρίζοντας τις εκκλήσεις για ειρηνική λύση. Το κινεζικό ΥΠΕΞ τόνισε την ανάγκη σεβασμού της κυριαρχίας των κρατών (επικρίνοντας εμμέσως το Ισραήλ για την επίθεση στο έδαφος του Ιράν) αλλά και επανέλαβε ότι η διάδοση πυρηνικών όπλων είναι απαράδεκτη. Πρακτικά, η Κίνα αναμένεται να συνταχθεί με τη Ρωσία σε ψηφίσματα του ΟΗΕ που θα ισορροπούν την ευθύνη και των δύο πλευρών, πιθανώς μπλοκάροντας μονομερείς κινήσεις εναντίον του Ιράν. Επιπλέον, η κινεζική ηγεσία βλέπει τον ρόλο της να ενισχύεται: καθώς οι ΗΠΑ απορροφούνται ξανά στη Μέση Ανατολή, το Πεκίνο μπορεί να αξιοποιήσει την ευκαιρία να παρουσιαστεί ως ουδέτερος εγγυητής σταθερότητας. Δεν αποκλείεται να προσφέρει και αυτό διαμεσολάβηση, αξιοποιώντας την επιρροή του τόσο στην Τεχεράνη όσο και στις αραβικές πρωτεύουσες. Σε κάθε περίπτωση, η Κίνα θα εργαστεί παρασκηνιακά για να προστατεύσει το μεγάλο στοίχημά της, που είναι η απρόσκοπτη ροή ενέργειας (πετρέλαιο/φυσικό αέριο) μέσω του Κόλπου – θεμέλιο για την κινεζική οικονομία και την Πρωτοβουλία «Μια Ζώνη, ένας Δρόμος».

• Σαουδική Αραβία και αραβικές μοναρχίες: Η στάση της Σαουδικής Αραβίας (και γενικά του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου, GCC) απέναντι στον πόλεμο Ισραήλ–Ιράν είναι σύνθετη. Η σουνιτική μοναρχία του Ριάντ θεωρεί το σιιτικό Ιράν μακροχρόνιο περιφερειακό ανταγωνιστή και έχει έρθει σε αντιπαράθεση μαζί του μέσω πόλεμων δια αντιπροσώπων (π.χ. Υεμένη). Ωστόσο, μετά τη συμφιλίωση του 2023, η Σαουδική Αραβία επιθυμεί σταθερότητα για να επικεντρωθεί στις οικονομικές της μεταρρυθμίσεις. Δημόσια, το Ριάντ και οι εταίροι του καταδίκασαν την ισραηλινή επίθεση στο Ιράν, τονίζοντας ότι απειλεί την κυριαρχία και την ασφάλεια ενός μουσουλμανικού κράτους. Παράλληλα, κάλεσαν όλες τις πλευρές σε αυτοσυγκράτηση και προσφέρθηκαν να στηρίξουν διπλωματικές λύσεις (πιθανώς μέσω του Οργανισμού Ισλαμικής Συνεργασίας ή του Αραβικού Συνδέσμου). Είναι σαφές πως καμία αραβική χώρα δεν πρόκειται ανοιχτά να ευθυγραμμιστεί με το Ισραήλ εναντίον του Ιράν – οι λαοί τους και η πολιτική συγκυρία δεν το επιτρέπουν. Ταυτόχρονα όμως, υπάρχει διάχυτη ανησυχία στις αραβικές πρωτεύουσες για την ιρανική αντίδραση: αν το Ιράν στριμωχτεί, θα μπορούσε να επεκτείνει τον πόλεμο χτυπώντας στόχους στον Κόλπο (π.χ. εγκαταστάσεις πετρελαίου στη Σ. Αραβία ή τα ΗΑΕ, όπως είχε κάνει η Υεμενίτικη πολιτοφυλακή Χούτι στο παρελθόν). Οι χώρες αυτές βρίσκονται σε κατάσταση ύψιστης επιφυλακής για τέτοια ενδεχόμενα. Από γεωπολιτική άποψη, ο πόλεμος φέρνει τη Σ. Αραβία σε δύσκολη θέση: υπονόμευσε τις παρασκηνιακές συνομιλίες για εξομάλυνση σχέσεων με το Ισραήλ (τις οποίες ενθάρρυναν οι ΗΠΑ) και επαναφέρει στο προσκήνιο τις παραδοσιακές διαιρέσεις. Το Ριάντ φαίνεται διατεθειμένο να κρατήσει μια επιφυλακτική ουδετερότητα – ούτε σύμπλευση με το Ισραήλ, αλλά ούτε ρήξη των δικών του σχέσεων με τις ΗΠΑ. Η Σ. Αραβία μπορεί να αξιοποιήσει τους διαύλους που έχει και με τις δύο πλευρές: αφενός συνομιλεί με την Τεχεράνη μετά το 2023, αφετέρου έχει αμυντικές δεσμεύσεις με την Ουάσιγκτον. Στόχος της είναι να περιορίσει τον πόλεμο. Οποιαδήποτε επέκταση θα έθετε σε κίνδυνο όχι μόνο την ασφάλειά της, αλλά και την παγκόσμια οικονομία (μέσω μιας πιθανής ενεργειακής κρίσης). Επομένως, η Σ. Αραβία μαζί με συμμάχους της (ΗΑΕ, Κατάρ, Αίγυπτο) κινούνται διπλωματικά για άμεση εκεχειρία – πιθανώς προσφέροντας και εγγυήσεις στο Ιράν ότι θα στηρίξουν εκ νέου συνομιλίες για τα πυρηνικά εάν σταματήσουν οι εχθροπραξίες.

• Τουρκία: Η Άγκυρα αναδείχθηκε τα τελευταία χρόνια σε ανεξάρτητο μεσολαβητή σε περιφερειακές κρίσεις, και έτσι επιχειρεί να πράξει και τώρα. Παρά το ιστορικό ψυχρό κλίμα ανάμεσα στην κυβέρνηση Ερντογάν και το Ισραήλ, οι σχέσεις είχαν θερμανθεί κάπως το 2022–2023. Ταυτόχρονα, η Τουρκία διατηρεί διπλωματικές και οικονομικές σχέσεις με το Ιράν. Στον παρόντα πόλεμο, ο Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έχει τονίσει ότι ο κύκλος βίας Ισραήλ–Ιράν απειλεί ολόκληρη την περιοχή. Έχει επικοινωνήσει επανειλημμένα τόσο με την ιρανική ηγεσία όσο και με άλλους ηγέτες (π.χ. Πούτιν, ηγέτες αραβικών χωρών), προσφερόμενος να παίξει ρόλο ειρηνοποιού. Συγκεκριμένα, ο Ερντογάν πρότεινε η Τουρκία να αναλάβει ρόλο «διευκολυντή» για τον άμεσο τερματισμό των συγκρούσεων και την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Σε τηλεφωνική συνομιλία με τον Ιρανό πρόεδρο Μασούντ Πεζεσκιάν, τόνισε ότι η Άγκυρα είναι έτοιμη να μεσολαβήσει για αποκλιμάκωση. Αυτή η στάση εξυπηρετεί και τις τουρκικές φιλοδοξίες: η Τουρκία θέλει να προβληθεί ως περιφερειακή δύναμη σταθερότητας, έχοντας ήδη μεσολαβήσει (εν μέρει επιτυχώς) π.χ. μεταξύ Ρωσίας-Ουκρανίας στο ζήτημα σιτηρών. Επιπλέον, ο Ερντογάν απηχεί το δημόσιο αίσθημα στη χώρα του, που είναι φιλοπαλαιστινιακό και εν γένει επικριτικό προς το Ισραήλ – συνεπώς δεν θα ήθελε να φανεί ότι σιωπηρά συναινεί σε ισραηλινές στρατιωτικές ενέργειες κατά ενός μουσουλμανικού έθνους. Η Τουρκία, ως μέλος του ΝΑΤΟ, έχει επίσης διαύλους προς τη Δύση και ίσως λειτουργήσει σαν «γέφυρα» επικοινωνίας με το Ιράν. Συνολικά, η Άγκυρα παίζει προσεκτικά σε διπλό ταμπλό: αφενός καταδικάζει την ισραηλινή επιθετικότητα και στηρίζει το Ιράν διπλωματικά, αφετέρου δεν επιθυμεί ιρανική νίκη που θα ενίσχυε υπέρμετρα τη Τεχεράνη. Το ιδανικό για αυτήν είναι να πιστωθεί μια ειρηνευτική πρωτοβουλία. Μέχρι στιγμής, ο Ερντογάν συνεργάζεται στενά με τη Μόσχα σε αυτό το μέτωπο, με τους δύο ηγέτες να συμφωνούν ότι μόνο με διπλωματία μπορεί να λυθεί η κρίση.

(Άλλοι δρώντες: Ευρωπαϊκή Ένωση – έχει κυρίως ρόλο καλού γραφείου, με χώρες όπως η Γαλλία, η Γερμανία και η Ιταλία να ανησυχούν για τις επιπτώσεις στην περιοχή και να συντάσσονται με τις εκκλήσεις G7 για αποκλιμάκωση. ΟΗΕ – ο Γενικός Γραμματέας ζήτησε επίσης παύση πυρός και αναμένεται συνεδρίαση του Σ.Α. ΟΗΕ, όπου πιθανόν θα συγκρουστούν τα αφηγήματα Δύσης-Ρωσίας/Κίνας. Γειτονικά κράτη Ιράκ, Συρία, Λίβανος – ενδέχεται να επηρεαστούν άμεσα: ήδη στο Ιράκ παραστρατιωτικές φιλοϊρανικές ομάδες απείλησαν με επίθεση σε αμερικανικές βάσεις σε περίπτωση επέμβασης των ΗΠΑ, ενώ στο πολύπαθο Λίβανο επικρατεί ανησυχία μήπως εμπλακεί η Χεζμπολάχ, αν και μετά την απώλεια του Νασράλα η οργάνωση τηρεί στάση αναμονής.)

Περιφερειακές και παγκόσμιες γεωπολιτικές επιπτώσεις

Η πολεμική σύγκρουση ανάμεσα στο Ισραήλ και το Ιράν έχει ήδη αρχίσει να αφήνει έντονο αποτύπωμα στη Μέση Ανατολή, αλλά και ευρύτερα στον κόσμο. Πρόκειται για μια αντιπαράθεση με πολυεπίπεδες συνέπειες, από την ασφάλεια και τις ενεργειακές αγορές, μέχρι τις διεθνείς συμμαχίες και την οικονομία.

Αστάθεια στη Μέση Ανατολή και κίνδυνος ευρύτερου πολέμου: Ο άμεσος φόβος είναι ότι η διμερής αυτή σύρραξη θα μπορούσε να εξελιχθεί σε περιφερειακό πόλεμο. Το Ιράν διαθέτει ένα πλέγμα συμμαχικών ένοπλων οργανώσεων ανά την περιοχή (Χεζμπολάχ στον Λίβανο, πολιτοφυλακές στο Ιράκ και τη Συρία, αντάρτες Χούτι στην Υεμένη κ.ά.). Ήδη κάποιες από αυτές έχουν εκδηλώσει προθέσεις συμμετοχής – π.χ. αναφορές για πυραυλικές επιθέσεις των Χούτι εναντίον ισραηλινών στόχων ή απειλές σιιτικών ομάδων στο Ιράκ να πλήξουν αμερικανικές δυνάμεις αν οι ΗΠΑ βοηθήσουν το Ισραήλ. Αν και το Ισραήλ προκάλεσε καίρια πλήγματα (εξουδετερώνοντας ηγέτες όπως ο Νασράλα και ο Χανίγια το 2024), οι οργανώσεις αυτές δεν έχουν εκλείψει και παραμένει πιθανή η εμπλοκή τους όσο ο πόλεμος συνεχίζεται. Ένα δεύτερο μέτωπο στο Λίβανο ή στη Συρία θα κλιμάκωνε επικίνδυνα τη σύρραξη, αναγκάζοντας ίσως και άλλες δυνάμεις να εμπλακούν. Οι γειτονικές χώρες έχουν ήδη τεθεί σε συναγερμό: το Ιράκ έκλεισε τον εναέριο χώρο του από φόβο εμπλοκής, η Ιορδανία και η Αίγυπτος ενισχύουν τα σύνορά τους, ενώ χώρες όπως η Ελλάδα καταστρώνουν σχέδια απομάκρυνσης πολιτών από τη Μέση Ανατολή σε περίπτωση γενίκευσης των συγκρούσεων.

Ανθρωπιστικές επιπτώσεις και εσωτερική δυναμική: Στο Ιράν, ο βομβαρδισμός κρίσιμων υποδομών και πόλεων δημιουργεί τον κίνδυνο μεγάλης ανθρωπιστικής κρίσης. Ήδη αναφέρεται κύμα εσωτερικής μετανάστευσης, με χιλιάδες πολίτες να εγκαταλείπουν μεγάλες πόλεις υπό το φόβο νέων βομβαρδισμών, αναζητώντας ασφάλεια στην ύπαιθρο. Παράλληλα, ο πόλεμος ενδέχεται να επηρεάσει την εύθραυστη πολιτική ισορροπία εντός του Ιράν: ένα τμήμα του πληθυσμού, δυσαρεστημένο από το θεοκρατικό καθεστώς, μπορεί να γίνει είτε πιο συσπειρωμένο γύρω από την ηγεσία λόγω της εξωτερικής απειλής, είτε πιο αντιπολιτευόμενο αν θεωρήσει ότι οι ηγέτες τους οδήγησαν τη χώρα σε καταστροφή. Αντίστοιχα, στο Ισραήλ, η κατάσταση έκτακτης ανάγκης ενδέχεται να ενισχύσει προσωρινά τον Νετανιάχου (που αντιμετώπιζε πολιτική κρίση πριν τον πόλεμο), όμως οι απώλειες αμάχων και ο διαρκής κίνδυνος πυραυλικών πληγμάτων έχουν σοκάρει την κοινωνία. Μια παρατεταμένη σύγκρουση θα δοκιμάσει την αντοχή του ισραηλινού άμαχου πληθυσμού που για πρώτη φορά υφίσταται πλήγματα από ιρανικά όπλα στο έδαφός του.

Ενεργειακές αγορές και οικονομία: Η Μέση Ανατολή παραμένει ζωτικής σημασίας για την παγκόσμια ενεργειακή τροφοδοσία. Ο πόλεμος ήδη ταρακούνησε τις διεθνείς αγορές πετρελαίου: στις πρώτες ημέρες των επιθέσεων οι τιμές εκτινάχθηκαν, με το Brent να ανεβαίνει πάνω από $78 το βαρέλι προτού υποχωρήσει ελαφρώς – παραμένοντας ωστόσο περίπου $10 υψηλότερα από ένα μήνα νωρίτερα. Οι επενδυτές φοβούνται ένα νέο παγκόσμιο ενεργειακό σοκ και γενικευμένες αυξήσεις σε καύσιμα, τρόφιμα και βασικά αγαθά, παρόμοιο με εκείνο που προκάλεσε η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022. Αν η σύγκρουση κλιμακωθεί περαιτέρω, δύο είναι τα κύρια σενάρια κινδύνου: (1) Πιθανή διακοπή της ροής πετρελαίου μέσω των Στενών του Ορμούζ – από όπου διέρχεται ~20% της παγκόσμιας παραγωγής. Το Ιράν έχει υπαινιχθεί ότι, αν απειληθεί η επιβίωσή του, θα μπορούσε να μπλοκάρει τα Στενά, πράγμα που θα προκαλούσε ακαριαία εκτόξευση των τιμών και ελλείψεις. (2) Επίθεση σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις άλλων κρατών του Κόλπου (Σ. Αραβία, ΗΑΕ) ως αντίποινα. Ήδη οι τιμές περιλαμβάνουν ένα ασφάλιστρο κινδύνου εξαιτίας αυτών των φόβων. Ταυτόχρονα, το ενδεχόμενο αμερικανικών κυρώσεων σε βάρος του Ιράν (πέραν των ήδη υπαρχουσών) ή διατάραξης των ιρανικών εξαγωγών πετρελαίου μειώνει την προσφορά στην αγορά. Η κρίση αυτή υπενθυμίζει στην Ευρώπη την ανάγκη ενεργειακής διαφοροποίησης: η ΕΕ, που μετά το ουκρανικό στράφηκε σε εναλλακτικές πηγές αερίου, βλέπει τώρα ότι και οι προμήθειες πετρελαίου από τη Μέση Ανατολή δεν είναι ασφαλείς. Έργα όπως ο αγωγός EastMed στην Ανατολική Μεσόγειο αποκτούν νέα σημασία, καθώς θα μπορούσαν να προσφέρουν επιπλέον σταθερές ροές ενεργειακών πόρων προς τη Δύση. Παρομοίως, χώρες όπως η Ελλάδα προβάλλουν τον ρόλο τους ως ενεργειακές «πύλες» της Ευρώπης, στον απόηχο της κρίσης. Στον τομέα του εμπορίου, υπάρχει ήδη αναστάτωση στις αερομεταφορές και τη ναυσιπλοΐα: πολλές αεροπορικές εταιρείες τροποποιούν διαδρομές για να αποφύγουν ιρανικό και ισραηλινό εναέριο χώρο, ενώ τα ναυτασφαλιστικά συμβόλαια για πλοία στον Κόλπο γίνονται ακριβότερα. Ένας παρατεταμένος πόλεμος θα έχει πληθωριστικές πιέσεις παγκοσμίως, περιπλέκοντας τις προσπάθειες κεντρικών τραπεζών να ελέγξουν τις τιμές.

Διεθνείς συμμαχίες και νέο γεωπολιτικό τοπίο: Η σύγκρουση Ισραήλ–Ιράν συμβαίνει σε μια περίοδο που το διεθνές σύστημα χαρακτηρίζεται από αναδιαμόρφωση συσχετισμών. Πρώτον, επηρεάζει άμεσα τις σχέσεις ΗΠΑ–Ρωσίας–Κίνας: οι δύο τελευταίες βρήκαν κοινό έδαφος στην καταδίκη του ισραηλινού πλήγματος και στην απόπειρα μεσολάβησης, ενώ οι ΗΠΑ και οι δυτικοί σύμμαχοί τους στη G7 προσπαθούν να παρουσιάσουν ενιαίο μέτωπο αλλά με κάποιες διαφοροποιήσεις (βλ. άρνηση Τραμπ να υπογράψει κοινή δήλωση). Ενδέχεται να δούμε ένα νέο διπλωματικό παίγνιο στη Μέση Ανατολή, όπου Ρωσία–Κίνα προωθούν μια λύση χωρίς νικητές/ηττημένους, ενώ οι ΗΠΑ στέκονται πιο ανοιχτά υπέρ του Ισραήλ. Δεύτερον, η κρίση δοκιμάζει τα πρόσφατα ανοίγματα μεταξύ Ισραήλ και αραβικών κρατών. Πρωτοβουλίες όπως οι Συμφωνίες του Αβραάμ (εξομάλυνση σχέσεων Ισραήλ με ΗΑΕ, Μπαχρέιν κ.λπ.) δέχονται πλήγμα, καθώς η αραβική κοινή γνώμη αντιδρά στις εικόνες των βομβαρδισμών στην Τεχεράνη. Είναι πιθανό τα ΗΑΕ και το Μπαχρέιν να παγώσουν ορισμένες πτυχές συνεργασίας με το Ισραήλ υπό την πίεση του πολέμου. Ακόμα πιο σημαντικό, το προοπτικό «μεγάλο ντιλ» ΗΠΑ–Σ. Αραβίας–Ισραήλ (που συζητείτο το 2023 για αμοιβαία αναγνώριση και εγγυήσεις ασφαλείας) μπαίνει στο συρτάρι για όσο διάστημα το Ισραήλ εμπλέκεται σε πόλεμο με ένα σημαίνον μουσουλμανικό κράτος. Αντίθετα, ίσως δούμε σύσφιξη της συνεργασίας μεταξύ Ιράν και Ρωσίας/Κίνας – π.χ. περισσότερες αγορές ρωσικών όπλων από το Ιράν, ή ένταξη του Ιράν σε ευρασιατικούς θεσμούς υπό κινεζική αιγίδα – ως απάντηση στην απομόνωσή του από τη Δύση.

Παγκόσμια ασφάλεια και πυρηνική τάξη: Ένας πόλεμος που ξεκινά ουσιαστικά για το ζήτημα των όπλων μαζικής καταστροφής έχει ευρύτερες συνέπειες στην διεθνή τάξη μη διάδοσης. Εάν το αποτέλεσμα είναι η στρατιωτική καταστροφή του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος, αυτό θα συνιστά μεν μια νίκη για τη μη διάδοση, αλλά με το κόστος της μονομερούς βίας και πιθανώς θα δημιουργήσει προηγούμενο επιθέσεων σε κράτη πριν αποκτήσουν πυρηνικά όπλα (προληπτικό δόγμα). Άλλα κράτη μπορεί να αισθανθούν επισφαλή και να επιταχύνουν τα δικά τους εξοπλιστικά προγράμματα (π.χ. η Σ. Αραβία θα μπορούσε να επιδιώξει και αυτή πυρηνική ικανότητα αν δει ότι το Ιράν παρότι δέχτηκε επίθεση, δεν εγκαταλείπει τις προσπάθειες). Αντίστροφα, εάν το Ιράν, υπό πίεση, αποφασίσει τώρα να αποσυρθεί πλήρως από τη Συνθήκη Μη Διάδοσης (NPT) και να προχωρήσει ανοιχτά προς ένα πυρηνικό όπλο ως αποτρεπτικό μέσο, θα είναι ένα τεράστιο πλήγμα στο διεθνές καθεστώς μη διάδοσης. Η κρίση, λοιπόν, θέτει επιτακτικά ερωτήματα: Μπορεί η διπλωματία να επανέλθει και να δώσει μια βιώσιμη λύση (ένα νέο είδος συμφωνίας που θα λαμβάνει υπόψη τις ανησυχίες όλων); Ή μπαίνουμε σε μια εποχή όπου οι προληπτικοί πόλεμοι θα θεωρούνται αποδεκτό εργαλείο για ζητήματα διάδοσης όπλων;

Οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες παγκοσμίως: Πέρα από το άμεσο ενεργειακό σοκ, ένας παρατεταμένος πόλεμος θα έχει δευτερογενείς παγκόσμιες επιπτώσεις. Οι αγορές κεφαλαίου μισούν την αβεβαιότητα – ήδη καταγράφονται διακυμάνσεις σε χρηματιστήρια διεθνώς εν μέσω ανησυχιών ότι η κρίση μπορεί να επεκταθεί. Οι αμυντικές δαπάνες πιθανώς θα αυξηθούν: χώρες στη Μέση Ανατολή θα θελήσουν να εξοπλιστούν καλύτερα (καλές ειδήσεις ίσως για την αμυντική βιομηχανία, αλλά κακές για την ειρήνη). Παράλληλα, η συνεχιζόμενη σύγκρουση Ισραήλ–Ιράν θα αποσπάσει την προσοχή και πόρους των μεγάλων δυνάμεων από άλλα μέτωπα: οι ΗΠΑ ίσως χρειαστεί να αναβάλουν ορισμένα σχέδια αναδιάταξης δυνάμεων προς τον Ινδο-Ειρηνικό (για την ανάσχεση της Κίνας) ώστε να διαχειριστούν τη Μέση Ανατολή. Αυτό θα μπορούσε να δώσει στρατηγική ανάσα στη Ρωσία στην Ουκρανία ή/και στην Κίνα στην Ασία, μεταβάλλοντας τις προτεραιότητες της διεθνούς ασφάλειας.

Συνοψίζοντας, ο εν εξελίξει πόλεμος μεταξύ Ισραήλ και Ιράν αποτελεί κομβικό σημείο για τη διεθνή γεωπολιτική. Οι άμεσες συνέπειες –ανθρώπινες απώλειες, περιφερειακή αποσταθεροποίηση, ενεργειακή κρίση– είναι ήδη ορατές. Οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις θα εξαρτηθούν από το πώς και πότε θα τερματιστεί αυτή η σύγκρουση. Μια ελεγχόμενη αποκλιμάκωση με επιστροφή στη διπλωματία θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα νέο status quo όπου ίσως τεθούν πιο αυστηροί όροι στο ιρανικό πρόγραμμα με διεθνείς εγγυήσεις (π.χ. ρωσική/κινεζική συμμετοχή) και παράλληλα να ενισχυθούν οι μηχανισμοί ασφάλειας στην περιοχή. Αντίθετα, μια νίκη δια της βίας του Ισραήλ ή μια ανεξέλεγκτη κλιμάκωση θα αναδιαμορφώσει τον χάρτη της ισχύος στη Μέση Ανατολή – πιθανόν με ένα αποδυναμωμένο αλλά εκδικητικό Ιράν, ένα πιο απομονωμένο Ισραήλ (που όμως θα έχει καταστήσει σαφή την αποφασιστικότητά του) και μια διεθνή κοινότητα διχασμένη ως προς τη νομιμοποίηση όσων συνέβησαν. Εντέλει, οι επόμενες ημέρες και εβδομάδες θα είναι κρίσιμες: τόσο για τους λαούς του Ιράν και του Ισραήλ, όσο και για την ευρύτερη παγκόσμια σταθερότητα σε μια εποχή ήδη πολλαπλών προκλήσεων.

Πηγές:

• Euronews Greek – «Το χρονικό της σύγκρουσης Ισραήλ-Ιράν: Πώς έγινε η κλιμάκωση» (13/06/2025)

• Economy Today / Bloomberg – «Ισραήλ–Ιράν: στρατιωτική ισχύς, συμμαχίες και πυρηνικά» (Ιούνιος 2025)

• GeoStratigika – «Ο πόλεμος Ισραήλ–Ιράν: Τελευταία νέα» (16/06/2025)

• Euronews Greek – «Ιράν: Τις πυρηνικές εγκαταστάσεις της Νατάνζ ισχυρίζεται ότι κατέστρεψε το Ισραήλ» (13/06/2025)

• BusinessDaily – «Ερντογάν: Έτοιμη η Τουρκία να μεσολαβήσει» (16/06/2025)

• LiFO – «Πώς ο πόλεμος Ισραήλ–Ιράν επηρεάζει τις τιμές της ενέργειας» (16/06/2025)

• TΟ ΒΗΜΑ – Live ενημέρωση: “Το Ισραήλ σφυροκοπά την Τεχεράνη – Το Ιράν απειλεί με πυραύλους” (16/06/2025)

• Συλλογικές αναφορές διεθνών πρακτορείων (AP/Reuters/BBC) μέσω ελληνικών μέσων ενημέρωσης (για κυβερνοεπιθέσεις, δηλώσεις ηγετών και επιχειρησιακές εξελίξεις).